Research
Discussion Paper
PIERspectives
aBRIDGEd
PIER Blog
Events
Conferences
Research Workshops
Policy Forums
Seminars
Exchanges
Research Briefs
Community
PIER Research Network
Visiting Fellows
Funding and Grants
About Us
Our Organization
Announcements
PIER Board
Staff
Work with Us
Contact Us
TH
EN
Research
Research
Discussion Paper
PIERspectives
aBRIDGEd
PIER Blog
Beyond Mincer: Revisiting the Returns to Education in Thailand
Latest discussion Paper
Beyond Mincer: Revisiting the Returns to Education in Thailand
ทุนเทา: เศรษฐกิจนอกระบบที่อยู่ในระบบ
Latest aBRIDGEd
ทุนเทา: เศรษฐกิจนอกระบบที่อยู่ในระบบ
Events
Events
Conferences
Research Workshops
Policy Forums
Seminars
Exchanges
Research Briefs
BOT Symposium 2026: From Informality to Opportunity
Upcoming conference
BOT Symposium 2026: From Informality to Opportunity
Government Debt Composition, Sovereign Risk, and Optimal Macroeconomic Policy in a Small Open Economy: A Bayesian DSGE Analysis of Thailand
Latest PIER Research Exchange
Government Debt Composition, Sovereign Risk, and Optimal Macroeconomic Policy in a Small Open Economy: A Bayesian DSGE Analysis of Thailand
สถาบันวิจัยเศรษฐกิจป๋วย อึ๊งภากรณ์
Puey Ungphakorn
Institute for
Economic Research
Puey Ungphakorn Institute for Economic Research
Community
Community
PIER Research Network
Visiting Fellows
Funding and Grants
PIER Research Network
PIER Research Network
Funding & Grants
Funding & Grants
About Us
About Us
Our Organization
Announcements
PIER Board
Staff
Work with Us
Contact Us
Staff
Staff
ดร.กรรณิการ์ ธรรมพานิชวงค์ ร่วมเสวนาในหัวข้อ “เจาะอุตสาหกรรมเกษตรภาคเหนือ เปลี่ยนผ่านอย่างไรในวันที่โลกไม่เหมือนเดิม”
Latest announcement
ดร.กรรณิการ์ ธรรมพานิชวงค์ ร่วมเสวนาในหัวข้อ “เจาะอุตสาหกรรมเกษตรภาคเหนือ เปลี่ยนผ่านอย่างไรในวันที่โลกไม่เหมือนเดิม”
aBRIDGEdabridged
Making Research Accessible
QR code
Year
2026
2025
2024
2023
...
Topic
Development Economics
Macroeconomics
Monetary Economics
Labor and Demographic Economics
...
/static/d3dd8750fc2283e2e3e921cb467f4583/41624/cover.jpg
18 November 2026
20261794960000000

ทุนเทา: เศรษฐกิจนอกระบบที่อยู่ในระบบ

แรงจูงใจทางเศรษฐศาสตร์ของการใช้สถาบันทางการเพื่อการสะสมทุนนอกระบบ
Thanee Chaiwat
ทุนเทา: เศรษฐกิจนอกระบบที่อยู่ในระบบ
excerpt

บทความนี้วิเคราะห์ทุนเทาในฐานะทุนที่สะสมผ่านการใช้สิทธิและบริการของระบบทางการ ควบคู่กับการปกปิดข้อเท็จจริง การหลีกเลี่ยงกติกาโดยมิชอบ หรือการใช้อำนาจเอื้อประโยชน์ บทความชี้ว่าตัวเลขเศรษฐกิจนอกระบบที่มีอยู่ยังไม่ใช่ขนาดของทุนเทาที่แท้จริง บทความเสนอกรอบ 5C ในการศึกษาการเชื่อมโยงระหว่างการสะสมทุนและอำนาจ ได้แก่ การปกปิด การเชื่อมต่อ การดึงผู้มีอำนาจเข้าร่วม การแปลงสภาพทุน และการมีอิทธิพลเหนือกติกา เพื่ออธิบายว่าเครือข่ายใช้สิทธิทางการ ช่องว่างของข้อมูล และตัวกลางวิชาชีพสะสมทุนและอำนาจอย่างไร ผลที่ตามมาคือการแข่งขันที่ไม่เป็นธรรม การจัดสรรทรัพยากรที่บิดเบือน และการสร้างแรงจูงใจในการเพิ่มผลิตภาพที่ลดลง มาตรการ 5 ด้านที่ตอบสนองต่อกลไก 5C โดยอาศัยบทเรียนจากต่างประเทศประกอบ เพื่อลดผลตอบแทนของการปกปิดและทำให้ความรับผิดไปถึงผู้มีอำนาจตัวจริง ควบคู่กับการลดต้นทุนการเข้าสู่ระบบของผู้ประกอบการสุจริต เป็นทางออกที่สังคมต้องช่วยกันพิจารณาต่อไป

ทุนเทาไม่ได้ซ่อนอยู่ในตรอกมืด แต่นั่งอยู่ในสำนักงานที่จดทะเบียนถูกต้อง มีบัญชีธนาคาร ถือโฉนดที่ดิน และยื่นเอกสารครบทุกฉบับ แม้จะไม่มีตัวเลขที่ชัดเจน แต่เชื่อได้ว่าทุนเทาควบคุมเศรษฐกิจสีเทาในมูลค่าที่สูงมาก เพียงแค่ความเสียหายจากคดีหลอกให้โอนเงินบางส่วนที่มีการแจ้งความไว้อย่างเป็นทางการก็เป็นสัดส่วนที่มีนัยสำคัญต่อการพัฒนาเศรษฐกิจแล้ว (Bank of Thailand, 2026) ตัวเลขเหล่านี้ไม่ใช่เพียงสถิติ แต่มันคือเงินออมของครัวเรือนที่หายไป ภาษีที่รัฐเก็บไม่ได้ และการแข่งขันที่ผู้ประกอบการสุจริตแทบไม่มีทางอยู่รอดได้เลย เพราะอีกฝ่ายไม่จำเป็นต้องแข่งขันเพื่อทำกำไรจากการขายสินค้า คำถามที่ชวนหาคำตอบคือ ระบบเศรษฐกิจไทยสร้างแรงจูงใจอะไรให้ทุนเทาขยายตัว และเราจะจัดการเรื่องนี้อย่างไรเพื่อให้รางวัลกับผู้ที่สร้างมูลค่าที่แท้จริง

โดยหลักการแล้ว การจดทะเบียนกิจการ การมีบัญชีธนาคาร และการทำสัญญาที่บังคับใช้ได้จริง จะช่วยลดต้นทุนของธุรกิจและสนับสนุนการเติบโตทางเศรษฐกิจ แต่ประโยชน์จากความเป็นทางการดังกล่าวขึ้นอยู่กับว่าระบบสามารถตรวจสอบผู้มีอำนาจ ที่มาของเงิน และผลประโยชน์ของกิจกรรมทางเศรษฐกิจได้ดีเพียงใด หากข้อมูลที่ต้องตรวจสอบเหล่านี้แยกกันอยู่คนละส่วน เครือข่ายที่แสวงหาผลประโยชน์โดยมิชอบก็อาจใช้สิทธิและบริการที่เป็นทางการควบคู่กับการปกปิดข้อเท็จจริงสำคัญ เพื่อให้เป็นประโยชน์กับตนเองได้

ลองพิจารณาร้านอาหารสองแห่งในสถานการณ์สมมติ ร้านแรกเป็นกิจการครอบครัวที่ขายอาหารและจ้างงานจริง แต่การจัดทำบัญชี การขอใบอนุญาต และการเรียนรู้กฎระเบียบมีต้นทุนที่สูงเมื่อเทียบกับรายได้ ร้านเหล่านี้จึงตัดสินใจหารายได้เลี้ยงครอบครัวอย่างไม่จดทะเบียน ซึ่งทำให้ในระยะยาวการเข้าถึงสินเชื่อและขยายกิจการทำได้จำกัด ส่วนร้านที่สองมีทะเบียนและเอกสารครบ แต่กลับใช้การจดทะเบียนที่ถูกต้องเพื่อปกปิดผู้ลงทุนจริงหรือทำการบันทึกรายได้ที่ไม่ตรงกับมูลค่าของกิจกรรมที่เกิดขึ้นจริง เจ้าของตัวจริงอาจยอมรับผลตอบแทนที่ต่ำจากการขายอาหาร เนื่องจากได้รับประโยชน์อื่นเพิ่มเติมที่ดีกว่า จากการแปลงเงินที่ตรวจสอบที่มาได้ยากให้เป็นรายรับหรือทรัพย์สินที่ไปหมุนใช้ประโยชน์ต่อได้ ในตัวอย่างสมมตินี้ ร้านแรกสะท้อนข้อจำกัดในการเข้าสู่ระบบ ส่วนร้านที่สองสะท้อนการใช้ระบบเพื่อเพิ่มผลตอบแทนของตนเองจากการปกปิด แต่กลับขยายตัวอย่างรวดเร็วเพราะมีแรงจูงใจที่เข้มแข็ง แลกกับการทำลายผลิตภาพของร้านแรกทั้งระยะสั้นและระยะยาว

บทความนี้วิเคราะห์ทุนเทาผ่านความสัมพันธ์ระหว่างเงิน กติกา และอำนาจ หัวข้อที่ 1 แยกความเป็นทางการออกจากความชอบด้วยกฎหมายและความโปร่งใส พร้อมนิยามเศรษฐกิจสีเทาและทุนเทา หัวข้อที่ 2 ชี้ว่าตัวเลขเศรษฐกิจนอกระบบที่มีอยู่ยังใช้แทนขนาดทุนเทาไม่ได้ แต่ข้อมูลคดีที่ตรวจพบเพียงบางส่วนก็สะท้อนความเสียหายที่มีนัยสำคัญ หัวข้อที่ 3 อธิบายช่องทางที่ทุนเทาอาศัย ได้แก่ สิทธิทางการ ช่องว่างของข้อมูล และตัวกลางวิชาชีพ หัวข้อที่ 4 เสนอกรอบ 5C เพื่ออธิบายว่าเครือข่ายใช้ช่องทางเหล่านั้นสะสมทุนและอำนาจอย่างไร หัวข้อที่ 5 วิเคราะห์ผลต่อการแข่งขันและแรงจูงใจในการเพิ่มผลิตภาพ หัวข้อที่ 6 เสนอมาตรการกำกับที่ตอบกลไก 5C พร้อมบทเรียนจากต่างประเทศ และหัวข้อที่ 7 สรุป ข้อเสนอหลักของบทความคือ การกำกับทุนเทาต้องทำให้การปกปิดไม่คุ้มค่าและทำให้ความรับผิดไปถึงผู้ควบคุมจริง ควบคู่กับการทำให้การอยู่ในระบบคุ้มค่าสำหรับผู้ประกอบการสุจริต เพราะความเป็นทางการจะเกิดประโยชน์ต่อเศรษฐกิจก็ต่อเมื่อช่วยให้ตรวจสอบความรับผิดได้จริง

1. ทุนเทาสะท้อนช่องว่างระหว่างความเป็นทางการกับความโปร่งใส

เวลาพูดถึงความเป็นทางการ (formality) จะมีหลายมิติ เช่น กิจการไม่ได้จดทะเบียนหรือขอใบอนุญาตทางการ กิจการจดทะเบียนนิติบุคคลถูกต้องแต่จ้างงานโดยไม่มีความคุ้มครองตามกฎหมาย หรือบางกิจการมีเอกสารภาษีแต่กลับเปิดเผยตัวผู้ที่ได้ผลประโยชน์ไม่ตรงกับผู้มีอำนาจตัวจริง ก่อนอื่นต้องแยกเศรษฐกิจสีเทากับเศรษฐกิจสีดำ (black economy) ออกจากกันก่อน เพราะการไม่มีทะเบียนกับการทำกิจกรรมโดยมิชอบด้วยกฎหมายเป็นคนละเรื่องกัน จากนั้น จึงพิจารณามิติของเศรษฐกิจที่ไม่เป็นทางการ โดยอาจพิจารณาออกได้เป็น 4 ด้าน ได้แก่ สถานะทางทะเบียนของรัฐ (registration) การจดทะเบียนในระบบภาษี (tax registration) สถานภาพการคุ้มครองทางกฎหมายของลูกจ้าง (social insurance) และการปฏิบัติตามกฎหมาย (legal compliance) ซึ่งในหัวข้อสุดท้ายนี้อาจมองได้เป็นลักษณะกิจกรรมถูกกฎหมายหรือไม่ กิจกรรมได้เข้าสู่ระบบภาษีหรือไม่ ที่มาของเงินมีความชอบธรรมหรือไม่ และผู้มีอำนาจควบคุมหรือได้รับผลประโยชน์ที่แท้จริงสอดคล้องกับเอกสารหรือไม่ โดยกิจการที่ผ่านเกณฑ์บางด้าน หรือแม้แต่กิจการที่ไม่ผ่านเกณฑ์เลยก็อาจยืนยันได้ว่าเป็นเศรษฐกิจสีเทา แต่อาจไม่ใช่เศรษฐกิจสีดำเสมอไป

อย่างไรก็ดี บทความนี้ใช้คำว่า “เศรษฐกิจสีเทา” หมายถึงกิจกรรมทางเศรษฐกิจที่ใช้สิทธิ ความสัมพันธ์ หรือบริการของทางการร่วมกับการปกปิดข้อเท็จจริงสำคัญ การหลีกเลี่ยงกติกาโดยมิชอบ หรือการใช้อำนาจเอื้อประโยชน์กับตนเองและเครือข่าย หรืออธิบายโดยง่าย เศรษฐกิจสีเทาก็คือกิจกรรมทางเศรษฐกิจที่มักจะผิดกฎหมาย แต่ผลลัพธ์สุดท้ายของเงินที่ได้มาบางส่วนอาจกลายเป็นเงินที่ถูกกฎหมาย ทั้งนี้ เศรษฐกิจสีเทาจึงไม่ได้มีมูลค่าที่ถูกหรือผิดกฎหมายทั้งหมดในตัวของมันเอง แต่เป็นการผสมผสานระหว่างมูลค่าที่อยู่ในรูปแบบหรือช่องทางที่ถูกกฎหมาย กับมูลค่าจากที่มาของเงิน วิธีการ หรือการใช้อำนาจที่ผิดกฎหมายหรือมิชอบ ซึ่งการผสมผสานนี้สามารถเปลี่ยนไปมาได้ ภายในเวลาอันรวดเร็ว และยังสามารถเปลี่ยนแปลงเครื่องมือและสถานที่เก็บรักษามูลค่าได้อย่างรวดเร็วเช่นกัน ส่วนการกระทำส่วนใดที่จะเป็นความผิดหรือไม่ ยังต้องพิจารณาเป็นรายกรณีตามกฎหมายเฉพาะเรื่อง ซึ่งทั้งการผสมผสานและความรวดเร็วในการเปลี่ยนแปลงของมูลค่าทำให้การตรวจสอบทำได้ยาก

ขณะที่ “ทุนเทา” ซึ่งมักถูกสาธารณะใช้ในความหมายเดียวกันกับเศรษฐกิจสีเทา แต่โดยนิยามแล้ว ทุนเทาและเศรษฐกิจสีเทาไม่เหมือนกัน โดยทุนเทาหมายถึงเงินทุน สินทรัพย์ สิทธิทางเศรษฐกิจ หรือทรัพย์สินอื่นที่มีมูลค่าที่ถูกสะสมหรือใช้ประโยชน์ผ่านเครือข่ายความสัมพันธ์ของผู้มีอำนาจและผู้เอื้อประโยชน์อย่างเป็นกลไกหรือระบบ แต่เศรษฐกิจสีเทาคือมูลค่าจากกิจกรรมทางเศรษฐกิจสีเทา คำสำคัญของทุนเทา คือคำว่า “ทุน” ที่หมายถึง มูลค่าทางเศรษฐกิจที่สามารถถูกสะสมได้ ทำให้ทุนเหล่านี้สามารถเคลื่อนย้าย เปลี่ยนรูป และสร้างผลตอบแทนได้ เช่นเดียวกับทุนทั่วไป เพียงแต่ทุนเทาใช้ช่องทางของการเคลื่อนย้าย เปลี่ยนรูป และสร้างผลตอบแทนระหว่างเศรษฐกิจในระบบและนอกระบบเป็นกลไกสำคัญในการสะสมทุน

คำว่า “เศรษฐกิจนอกระบบที่อยู่ในระบบ” จึงอธิบายความหมายของเศรษฐกิจสีเทาได้อย่างตรงไปตรงมา เพราะการใช้ความเป็นทางการอย่างเลือกสรรของทุนเทา โดยอาจอาศัยเครือข่ายในการคุ้มครองสิทธิในทรัพย์สิน เพิ่มความสะดวกในการชำระเงิน และสร้างความน่าเชื่อถือของเอกสาร แต่พยายามลดการเปิดเผยหรือความรับผิดในส่วนที่กระทบต่อผลประโยชน์ และความรับผิดชอบ คือส่วนผสมของมูลค่าเศรษฐกิจนอกระบบบางส่วนที่จงใจให้เข้ามาอยู่ในระบบ การจัดโครงสร้างเช่นนี้อาจให้ผลตอบแทนสุทธิส่วนบุคคลสูงขึ้น ทั้งที่ลดและทำลายประสิทธิภาพการจัดสรรทรัพยากรของสังคมอย่างรุนแรง

ความเข้าใจต่อระบบเศรษฐกิจนอกระบบแบบดั้งเดิมนั้น Perry et al. (2007) อธิบายความไม่เป็นทางการผ่านทั้งการถูกกีดกันจากโอกาสและบริการ (exclusion) และการเลือกไม่เข้าร่วมเมื่อประโยชน์ไม่คุ้มต้นทุน (exit) สำหรับผู้ประกอบการรายย่อย ต้นทุนการปฏิบัติตามกฎ (compliance costs) บางส่วนเป็นต้นทุนคงที่ เช่น การจัดทำบัญชีหรือการเรียนรู้ขั้นตอน เมื่อยอดขายต่ำ ต้นทุนต่อหน่วยจึงสูง การลดต้นทุนเหล่านี้พร้อมเพิ่มประโยชน์จากการเข้าสู่ระบบอาจช่วยให้กิจการลงทุนและเติบโตได้ แต่สำหรับเศรษฐกิจสีเทาสมัยใหม่ ค่าใช้จ่ายด้านทะเบียน บัญชี และกฎหมายเป็นการลงทุนเพื่อเข้าถึงสิทธิและบริการที่เพิ่มผลตอบแทนส่วนตนแทนที่จะเป็นข้อจำกัดเหมือนกับกิจกรรมเศรษฐกิจนอกระบบแบบดั้งเดิม และในหลายกรณี ผลตอบแทนส่วนตนเหล่านี้สูงมากจนกระทั่งทุนเทาสามารถจ้างคนกลางเข้ามาดูแลแทนได้อย่างหลากหลายและเป็นการขยายเครือข่ายไปในตัว นโยบายจึงต้องแยกปัญหาต้นทุนการเข้าสู่ระบบออกจากปัญหาการใช้ระบบเพื่อแสวงหาผลประโยชน์ ตารางที่ 1 เปรียบเทียบกลไกทั้งสอง โดยไม่ถือว่าผู้ประกอบการทั้งหมดแบ่งออกเป็นสองกลุ่มอย่างเด็ดขาด

ตารางที่ 1: เปรียบเทียบแรงจูงใจและแนวทางกำกับผู้ประกอบการสุจริตกับเครือข่ายทุนเทา
ประเด็นเปรียบเทียบผู้ประกอบการรายย่อยสุจริตที่เข้าสู่ระบบไม่ได้เครือข่ายทุนเทาที่ใช้โครงสร้างทางการเพื่อประโยชน์ส่วนตน
แหล่งที่มาของผลตอบแทนได้รับผลตอบแทนจากการผลิตและขายสินค้าและบริการจริง เช่น ร้านอาหารเพิ่มรายได้ด้วยการส่งอาหารให้ลูกค้าเพิ่มขึ้นได้รับผลตอบแทนจากธุรกิจจริงส่วนหนึ่งร่วมกับผลประโยชน์จากการปกปิด เช่น ร้านอาหารขายอาหารจริง แต่บันทึกรายรับเท็จ เพื่อทำให้เงินจากการกระทำผิดอื่นดูเป็นรายได้กิจการ
ข้อจำกัดด้านข้อมูลข้อมูลไม่เพียงพอ เพราะมีทักษะหรือทรัพยากรจำกัด เช่น ร้านอาหารขายจริงแต่ไม่มีบัญชีรายรับที่ใช้ประกอบการขอสินเชื่อข้อมูลไม่เพียงพอ เพราะปกปิดรายละเอียดหรือความสัมพันธ์สำคัญ เช่น ร้านอาหารมีบัญชีครบ แต่ใช้ผู้ถือหุ้นแทน เพื่อซ่อนชื่อผู้ลงทุนและผู้สั่งการจริง
ต้นทุนการทำตามกฎระเบียบรับภาระต้นทุนเอกสารที่สูงเมื่อเทียบกับรายได้ เช่น ร้านที่มียอดขายต่ำต้องจ่ายค่าทำบัญชีขั้นต่ำเท่ากับร้านที่มียอดขายสูงกว่ารับภาระต้นทุนเอกสารได้ เพราะประโยชน์จากการใช้ระบบทางการสูงกว่า เช่น เครือข่ายยอมจ่ายค่าบัญชีและที่ปรึกษา เพื่อใช้บริษัทถือครองทรัพย์สินที่ซ่อนแหล่งเงิน
ประโยชน์จากระบบใช้ระบบเพื่อเข้าถึงสินเชื่อและความคุ้มครองตามกฎหมาย เช่น ใช้บัญชีรายรับจริงประกอบคำขอสินเชื่อสำหรับขยายร้าน หรือเพื่อให้สามารถต่อสู้คดีได้มุ่งใช้ระบบเพื่อถือครองและใช้ประโยชน์จากทุนที่ปกปิด เช่น ใช้บริษัทซื้ออาคารและทำสัญญาเช่า โดยซ่อนผู้ลงทุนตัวจริง
เป้าหมายทางนโยบายลดต้นทุนและเพิ่มประโยชน์ของการอยู่ในระบบ เช่น จัดบริการบัญชีแบบง่าย และลดข้อมูลซ้ำที่ผู้ประกอบการรายย่อยต้องยื่นขอสินเชื่อลดประโยชน์จากการปกปิดและเพิ่มโอกาสที่ผู้กระทำต้องรับผิด เช่น ตรวจสอบผู้มีอำนาจและแหล่งเงินของบริษัทตามระดับความเสี่ยง
ที่มา: จากการสังเคราะห์ของบทความโดยอาศัยแนวคิดความไม่เป็นทางการหลายมิติของ Perry et al. (2007) ตารางแสดงลักษณะเชิงวิเคราะห์บางส่วน ไม่ใช่การจำแนกกิจการทั้งหมด

2. ตัวเลขที่มีอยู่ยังใช้แทนขนาดทุนเทาไม่ได้

การวัดทุนเทาต้องเริ่มจากการแยกตัวแปรสต็อก (stock) ออกจากตัวแปรกระแส (flow) มูลค่าทรัพย์สินที่ถือครอง ณ วันหนึ่งเป็นสต็อก ส่วนรายได้หรือความเสียหายที่เกิดขึ้นระหว่างปีเป็นกระแส ขณะเดียวกัน มูลค่าธุรกรรมรวม (gross transaction value) แตกต่างจากมูลค่าเพิ่ม (value added) ที่ถูกนับเป็น GDP ดังนั้น เงินเทาจำนวนมากไม่ได้ถูกใช้วัดมูลค่าการผลิต เพราะการโอนเงินหรือซื้อขายเปลี่ยนมือสินทรัพย์ที่มีอยู่แล้วไม่ได้สร้างมูลค่าเพิ่ม จะมีเพียงค่าค่าบริการของตัวกลางที่อาจสร้างมูลค่าเพิ่มได้บ้าง แต่ก็สร้างผลิตภาพให้กับระบบเศรษฐกิจเพียงเล็กน้อยเท่านั้น เช่น เงิน 100 บาทถูกโอนต่อกันครบสามครั้งจะสร้างยอดโอนรวม 300 บาท แต่ไม่ได้ทำให้ทำให้ GDP เพิ่มขึ้น 300 บาท ดังนั้น แม้เม็ดเงินของทุนเทาที่มีจำนวนมหาศาลจะไหลเวียนอยู่ในระบบเศรษฐกิจก็ไม่อาจสร้างมูลค่าเพิ่มทางเศรษฐกิจได้ กลับกัน ผลประโยชน์ของการหมุนของเงินเหล่านี้จะอยู่ในวงแคบ ๆ ที่มีคนได้ผลประโยชน์เพียงไม่กี่กลุ่ม และจะส่งผลต่อการทำลายความเชื่อมั่นและความเป็นธรรมของการแข่งขันในระบบเศรษฐกิจในระยะยาว

หากพิจารณามูลค่าเศรษฐกิจนอกระบบ ซึ่งก็ยังอาจจะยากที่จะตีความว่าเป็นทุนเทาในสัดส่วนเท่าไหร่ แต่ก็น่าจะพอเป็นแนวทางให้ทำความเข้าใจเศรษฐกิจไทยได้ Medina & Schneider (2018) ประมาณการขนาดเศรษฐกิจเงาของไทยเฉลี่ยในช่วงปี 1991–2015 ไว้ที่ร้อยละ 50.63 ของ GDP ตัวเลขนี้เป็นผลจากแบบจำลอง มิใช่การสำรวจเงินผิดกฎหมายโดยตรง นิยามของงานวิจัยนี้มุ่งที่กิจกรรมผลิตซึ่งโดยมากชอบด้วยกฎหมายแต่ไม่ถูกบันทึกจากทางการ ขณะที่งาน “เศรษฐกิจนอกระบบ: บทสำรวจสถานะความรู้” ของ Chaiwat (2016) สังเคราะห์ผลการศึกษาซึ่งมีรายงานอ้างถึงขนาดเศรษฐกิจนอกระบบไทยประมาณร้อยละ 40–60 ของ GDP ขึ้นอยู่กับความแตกต่างของวิธีการประมาณการ แต่ตัวเลขที่ได้ก็มีความใกล้เคียงกันในระดับหนึ่ง ขณะที่ตัวเลขเศรษฐกิจผิดกฎหมายของไทยมีขนาดการประมาณการอยู่ที่ร้อยละ 8–13 จากงานศึกษาหลายชิ้นเช่นกัน (Chaiwat, 2016; NESDC, 2004) โดยเอกสารของสำนักงานคณะกรรมการพัฒนาการเศรษฐกิจและสังคมแห่งชาติ อ้างผลการศึกษากิจกรรมผิดกฎหมาย 6 ประเภท ได้แก่ ยาเสพติด อาวุธสงคราม น้ำมันเถื่อน การค้าประเวณี การค้าแรงงานข้ามชาติ และการพนัน เมื่อประมาณมูลค่าเพิ่มซึ่งประกอบด้วยค่าจ้างและกำไรหลังหักค่าใช้จ่ายที่เกี่ยวข้องในช่วงปี 2536–2538 ก็พบตัวเลขร้อยละ 8–13 ของ GDP ใกล้เคียงกัน แต่ไม่ได้นับรวมเข้าไปใน GDP โดยตรง เนื่องจากความไม่ถูกกฎหมายในตัวมันเอง

ตารางที่ 2: ตัวเลขเศรษฐกิจนอกระบบและคดีการเงินและข้อจำกัดในการวัดทุนเทา
ตัวชี้วัดและช่วงเวลาค่าที่รายงานสิ่งที่วัดขอบเขตการตีความ
เศรษฐกิจเงาของไทย
เฉลี่ย 1991–2015
Medina & Schneider (2018)
50.63%
ของ GDP
ค่าประมาณสัดส่วนการผลิตต่อ GDP ที่ไม่ถูกนับรวมเข้าไปใน GDP เฉลี่ยตลอดช่วงศึกษาผลจากแบบจำลองในส่วนของกิจกรรมผลิตที่น่าจะมีการผลิตจริง แต่มูลค่าต่ำกว่าค่า GDP ที่เป็นทางการ ดังนั้น อาจไม่ได้รวมรายได้จากอาชญากรรม และไม่ใช่ขนาดทุนเทาในปัจจุบัน
เศรษฐกิจนอกระบบของไทย
Chaiwat (2016)
ประมาณ 40–60%
ของ GDP
มูลค่าเศรษฐกิจนอกระบบหลากหลายนิยามและหลากหลายวิธีการประมาณการที่ถูกรวบรวมจากงานวิจัยหลายชิ้นเป็นผลจากการประมาณการของแบบจำลองที่หลากหลาย และไม่ใช่ค่าประมาณการที่ใหม่พอจะตีความได้ในปี 2569
เศรษฐกิจนอกกฎหมายของไทย
Chaiwat (2016)
ประมาณ 8–13%
ของ GDP
มูลค่าเศรษฐกิจนอกกฎหมายที่ถูกรวบรวมจากงานวิจัยหลายชิ้นเป็นผลจากการประมาณการของแบบจำลองที่หลากหลาย และไม่ใช่ค่าประมาณการที่ใหม่พอจะตีความได้ในปี 2569
กิจกรรมผิดกฎหมาย 6 ประเภท
ช่วง 2536–2538
NESDC (2004)
8–13%
ของ GDP
มูลค่าเพิ่มของกิจกรรมที่ศึกษาจากการสำรวจและสัมภาษณ์ ประมาณ 286–457 พันล้านบาทต่อปีเป็นข้อมูลเก่าเฉพาะ 6 ประเภท ไม่ใช่ขนาดทุนเทาในปัจจุบันหรือรายได้ผิดกฎหมายทั้งหมดในประเทศไทย
คดีหลอกให้โอนเงินเอง
ไตรมาส 4 ปี 2568
Bank of Thailand (2026)
กว่า 5,442 ล้านบาทความเสียหายที่แจ้งเป็นคดีในช่วงไตรมาส 4 ปี 2568ครอบคลุมข้อมูล Thai Police Online ไม่รวมเหตุที่ไม่ได้แจ้ง และไม่ใช่มูลค่าเพิ่ม
ทรัพย์สินในคดีเครือข่ายสแกมเมอร์
แถลง 9 เม.ย. 2569
สำนักเลขาธิการนายกรัฐมนตรี (2569)
ประมาณ 20,392 ล้านบาท จาก 102 รายการมูลค่าทรัพย์ที่ยึดและอายัด ณ วันที่รายงานไม่ใช่ยอดริบทรัพย์ที่ถึงที่สุด แต่อาจตีความเป็นเงินที่จะได้คืนแก่ผู้เสียหาย รายได้ต่อปี หรือทรัพย์สินทั้งหมดของทุกเครือข่าย
หมายเหตุ: ตัวเลขต่างแถวใช้คำนิยาม ช่วงเวลา และหน่วยต่างกัน จึงไม่ควรนำมาบวกหรือเปรียบเทียบเสมือนเป็นขนาดทุนเทาประเภทเดียวกัน; ตัวเลขสองแถวล่างนับเฉพาะส่วนที่ตรวจพบ จึงเป็นเพียงขอบล่าง แต่ก็สูงถึงกว่า 5,442 ล้านบาทต่อไตรมาส และราว 20,392 ล้านบาทจากการยึดอายัดครั้งเดียว; ข้อมูลในตารางคดีสะท้อนเฉพาะเหตุการณ์ที่ถูกแจ้งหรือตรวจพบ การเปลี่ยนแปลงจำนวนคดีจึงอาจเกิดจากทั้งพฤติกรรมอาชญากรรม ความสะดวกในการแจ้งความ และความสามารถของหน่วยงาน การใช้ข้อมูลเหล่านี้ประเมินแนวโน้มว่าต้องควบคุมความต่างของนิยามและความครอบคลุม ส่วนยอดเงินที่มีการยึดหรืออายัดอาจรวมทรัพย์หลายประเภทและเปลี่ยนแปลงตามกระบวนการคดี จึงต้องแยกจากยอดริบทรัพย์ถึงที่สุดและเงินที่คืนผู้เสียหายแล้ว

ตารางที่ 2 แสดงให้เห็นว่าเศรษฐกิจนอกระบบไม่มีนิยามและวิธีวัดเพียงแบบเดียว ค่าที่รายงานจึงแตกต่างกันมาก Medina & Schneider (2018) ใช้แบบจำลองประมาณเศรษฐกิจเงาไว้ที่ร้อยละ 50.63 ของ GDP งานที่สังเคราะห์การศึกษาภายใต้นิยามต่างกันให้ช่วงร้อยละ 40–60 ส่วนการประมาณมูลค่าเพิ่มของกิจกรรมผิดกฎหมายเพียง 6 ประเภทได้ร้อยละ 8–13 ความต่างนี้มาจากขอบเขตของกิจกรรมที่นับ ช่วงเวลา และวิธีประมาณ จึงไม่มีตัวเลขใดใช้แทนขนาดของทุนเทาได้โดยตรง ข้อมูลที่ใกล้เคียงที่สุดคือข้อมูลคดี ซึ่งนับเฉพาะส่วนที่ถูกแจ้งหรือตรวจพบ จึงเป็นเพียงขอบล่าง ถึงกระนั้น ความเสียหายจากคดีหลอกให้โอนเงินที่แจ้งในไตรมาสเดียวก็สูงกว่า 5,442 ล้านบาท และทรัพย์สินที่ยึดและอายัดได้จากการแถลงครั้งเดียวก็มีมูลค่าราว 20,392 ล้านบาท ทุนเทาต่างจากเศรษฐกิจนอกระบบดั้งเดิมที่ลักษณะมากกว่าขนาดรวม เศรษฐกิจนอกระบบดั้งเดิมกระจายอยู่ในผู้ประกอบการรายย่อยและแรงงานจำนวนมากที่มีรายได้ต่อรายไม่สูง และส่วนใหญ่ยังผลิตสินค้าและบริการจริง ทุนเทากลับอาจกระจุกตัวอยู่ในเครือข่ายจำนวนน้อย และมูลค่าที่ตรวจพบส่วนใหญ่เป็นความเสียหายหรือเงินที่เปลี่ยนมือมากกว่ามูลค่าเพิ่ม แม้เป็นเพียงส่วนที่ตรวจพบ ตัวเลขเหล่านี้ก็ชี้ว่าทุนเทาสะสมมูลค่ามหาศาลไว้ในมือผู้ควบคุมไม่กี่ราย และสร้างความเสียหายต่อระบบเศรษฐกิจอย่างมีนัยสำคัญ

แม้ยังไม่มีข้อมูลที่วัดทุนเทาได้โดยตรง แต่หลักฐานทุกด้านชี้ว่าทุนเทาไม่ใช่ปัญหาขนาดเล็ก ผู้ว่าการธนาคารแห่งประเทศไทยระบุว่าทุนเทาในไทยอาจมีขนาดราวร้อยละ 13 ของ GDP ขณะที่มูลค่าที่ตรวจพบจากคดีเพียงไม่กี่กลุ่มก็สูงถึงหลักหมื่นล้านบาท ความสำคัญของทุนเทาไม่ได้อยู่ที่ขนาดเพียงอย่างเดียว ทุนเทายังบิดเบือนการแข่งขัน บั่นทอนความเชื่อมั่นในระบบการเงิน และทำให้การแสวงหาประโยชน์จากช่องว่างของกติกาคุ้มค่ากว่าการลงทุนเพิ่มผลิตภาพ ทุนเทาจึงเป็นปัญหาเชิงโครงสร้างที่กระทบคุณภาพการเติบโตของเศรษฐกิจไทยในระยะยาว

3. ทุนเทาอาศัยสิทธิทางการ ช่องว่างของข้อมูล และตัวกลางวิชาชีพ

เมื่อยังวัดขนาดทุนเทาได้ไม่แม่นยำ อีกทางหนึ่งในการทำความเข้าใจคือการพิจารณาว่าทุนเทาอาศัยช่องทางใดในการดำรงอยู่และเติบโต หัวข้อนี้ชี้ให้เห็น 3 ช่องทางหลัก ช่องทางแรกคือสิทธิทางการ ได้แก่ เอกสารสิทธิ นิติบุคคล และบัญชีธนาคาร ซึ่งทำให้ธุรกรรมดูชอบด้วยกฎหมาย ช่องทางที่สองคือช่องว่างของข้อมูล ซึ่งทำให้ผู้กำกับเห็นเพียงบางส่วนของเครือข่าย ช่องทางที่สามคือตัวกลางวิชาชีพ ซึ่งมีความรู้ในการจัดโครงสร้างธุรกรรมให้ใช้ประโยชน์จากสองช่องทางแรกได้ ทั้งหมดนี้เป็นพื้นฐานของกรอบ 5C ในหัวข้อถัดไป

  1. สิทธิทางการ ระบบทางการให้เครื่องมือที่ทำให้กิจกรรมทางเศรษฐกิจเป็นไปได้ง่ายขึ้น โฉนดที่ดินทำให้สิทธิในทรัพย์สินชัดเจนและใช้ประกอบธุรกรรมได้ ทะเบียนนิติบุคคลทำให้กิจการถือทรัพย์สินและทำสัญญาได้ ส่วนระบบธนาคารช่วยลดต้นทุนการชำระเงิน สิทธิเหล่านี้สนับสนุนกิจการสุจริต แต่ทุนเทาก็นำไปใช้ได้เช่นกัน เพราะการมีเอกสารสิทธิ นิติบุคคล และบัญชีธนาคารที่ถูกต้องทำให้ธุรกรรมดูชอบด้วยกฎหมาย แม้อำนาจควบคุมและผลประโยชน์ที่แท้จริงยังอยู่กับบุคคลที่ถูกปกปิดตัวตน ปัญหาจึงไม่ได้อยู่ที่ตัวสิทธิทางการ แต่อยู่ที่การตรวจเอกสารซึ่งไม่ได้เชื่อมไปถึงผู้ควบคุมและแหล่งเงินที่แท้จริง

  2. ช่องว่างของข้อมูล ความไม่สมมาตรของข้อมูล (information asymmetry) เกิดขึ้นเมื่อผู้มีอำนาจควบคุมรู้ที่มาของเงินและวัตถุประสงค์ของธุรกรรม ขณะที่ผู้กำกับกติกาหรือคู่สัญญาเห็นเพียงบางส่วน สมมติว่าบริษัท ก ถือหุ้นบริษัท ข และบริษัท ข ซื้อทรัพย์สินจากบริษัท ค เอกสารแต่ละรายการอาจครบถ้วน แต่การตรวจสอบแยกเป็นรายการยังตอบไม่ได้ว่าใครควบคุมทั้งเครือข่าย ทุนเทาได้ประโยชน์จากช่องว่างนี้ เพราะยิ่งการเชื่อมโยงข้อมูลมีต้นทุนสูง โอกาสที่ความรับผิดจะไปถึงผู้ควบคุมจริงก็ยิ่งต่ำ การแก้ปัญหาจึงอยู่ที่การเชื่อมข้อมูลเพื่อลดต้นทุนการตรวจสอบข้อเท็จจริง มากกว่าการเพิ่มจำนวนเอกสาร

  3. ตัวกลางวิชาชีพ เช่น นักกฎหมาย ผู้ทำบัญชี และนายหน้าช่วยลดต้นทุนการทำธุรกิจตามปกติ แต่ความรู้เดียวกันนี้ก็ทำให้ทุนเทาใช้สองช่องทางแรกได้อย่างมีประสิทธิภาพ ทั้งการจัดตั้งนิติบุคคลและการจัดโครงสร้างธุรกรรมให้ยากต่อการเชื่อมโยง Financial Action Task Force (2018) พบเครือข่ายฟอกเงินมืออาชีพที่รับค่าตอบแทนเพื่อจัดโครงสร้างธุรกรรม และอาศัยผู้ให้บริการบางรายช่วยปกปิดเงิน อย่างไรก็ตาม การพบชื่อผู้ทำบัญชีหรือนายหน้าในเครือข่ายยังไม่เท่ากับการพิสูจน์ว่าร่วมกระทำผิด ประเด็นที่ต้องพิสูจน์คือบทบาท ความรู้เห็น และการปฏิบัติหน้าที่ของแต่ละราย

4. กรอบ 5C เชื่อมการปกปิดกับการสะสมทุนและอำนาจ

หัวข้อที่ผ่านมาแสดงให้ว่าทุนเทาอาศัยช่องทางใดในการสะสมทุนได้บ้าง หัวข้อนี้จะพิจารณาต่อว่าเครือข่ายใช้กระบวนการตามช่องทางเหล่านั้นสะสมทุนและอำนาจอย่างไร ผ่านกรอบ 5C ได้แก่ การปกปิด (concealment) การเชื่อมต่อ (connectivity) การดึงผู้มีอำนาจเข้าร่วม (co-option) การแปลงสภาพทุน (conversion) และการมีอิทธิพลเหนือกติกา (capture)

กรอบนี้เป็นข้อเสนอเชิงวิเคราะห์ของบทความ โดยสังเคราะห์จากแนวคิดเรื่องการกระทำผิดในฐานะการตัดสินใจเชิงเหตุผล (Becker, 1968) บทบาทของสถาบันต่อต้นทุนและผลตอบแทน (North, 1991) การแสวงหาค่าเช่าทางเศรษฐกิจ (Baumol, 1990) และหลักฐานเรื่องการฟอกเงินมืออาชีพ (Financial Action Task Force, 2018) หลักคิดของกรอบคือการมองทุนเทาเป็นการลงทุนที่มีเหตุผลทางเศรษฐกิจ แต่ละกลไกเพิ่มผลตอบแทนหรือลดโอกาสที่ผู้ควบคุมจะต้องรับผิด และผลตอบแทนที่สะสมได้อาจถูกนำกลับไปลงทุนในกลไกอื่นต่อเป็นวงจร กรอบนี้จึงช่วยเชื่อมพฤติกรรมของเครือข่ายเข้ากับแรงจูงใจและหลักฐานที่ต้องตรวจสอบ ทั้งนี้ กลไกอาจเกิดพร้อมกัน ย้อนกลับ หรือปรากฏเพียงบางส่วน จึงไม่ใช่ขั้นตอนตายตัวที่เหมือนกันของทุกเครือข่าย

  1. Concealment: การปกปิดแยกชื่อในเอกสารออกจากผู้ควบคุม การปกปิดทำให้ชื่อในเอกสารแยกขาดจากผู้มีอำนาจควบคุมที่แท้จริง ผู้ถือบัญชีอาจไม่ได้เป็นคนสั่งโอน และผู้ถือหุ้นอาจไม่ได้เป็นผู้ตัดสินใจสุดท้าย ผู้มีอำนาจที่แท้จริงสามารถดำเนินกิจกรรมต่าง ๆ ที่มีความเสี่ยงสูงมากได้ง่ายขึ้น เพราะโอกาสในการรับผิดได้ถูกถ่ายโอนด้วยค่าจ้างไม่สูงนัก ไปยังอีกบุคคลหนึ่งที่อาจอาศัยความไม่รู้เป็นเราะกำบังในการรับผิดจริง ผลทางเศรษฐศาสตร์คือผู้ตรวจสอบมีต้นทุนการตรวจสอบผ่านการเชื่อมความสัมพันธ์ที่สูงขึ้น ขณะที่ความน่าจะเป็นที่ความรับผิดไปถึงผู้มีอำนาจกลับลดลง

  2. Connectivity: การเชื่อมต่อช่วยให้ทุนเทาสามารถใช้บริการทางการได้ การเชื่อมต่อทำให้เครือข่ายเข้าถึงบัญชีธนาคาร ระบบชำระเงิน ทะเบียนนิติบุคคล และบริการวิชาชีพได้โดยไม่ต้องสร้างโครงสร้างพื้นฐานขึ้นใหม่ทั้งหมด เพราะกระบวนการทั้งหมดจะถูกดำเนินการในรูปแบบของค่าใช้จ่ายที่มีลักษณะเป็นกระแส ซึ่งไม่ต้องรับความเสี่ยงในการถูกตรวจสอบหรือยึดทรัพย์สินที่เป็นสต็อก เท่ากับลดความเสี่ยงต่อความเสียหายในการถูกลงโทษ และหากเป็นการจ่ายค่าใช้จ่ายซ้ำ ๆ ในระยะยาวก็อาจมีต้นทุนค่าใช้จ่ายที่ลดลงผ่านการสร้างเครือข่ายด้วย ผลทางเศรษฐศาสตร์คือเกิดการลดต้นทุนและเวลาของธุรกรรม บัญชีที่อยู่ในระบบกับบางกลุ่ม นำไปสู่ความไม่เป็นธรรมของกลุ่มอื่น ๆ

  3. Co-option: การดึงผู้มีอำนาจเข้าร่วมเปลี่ยนผลตอบแทนผ่านการซื้อความคุ้มครอง การดึงผู้มีอำนาจเข้าร่วมเกิดจากการแลกเปลี่ยนผลประโยชน์กับการใช้ดุลพินิจ เช่น การละเว้นการตรวจหรือการอนุมัติสิทธิที่ไม่ควรได้รับ ทำให้ทุนเทามีความได้เปรียบในการแข่งขัน เพราะการใช้ดุลพินิจไม่ได้นำมาแค่ความรวดเร็วที่มากขึ้น แต่ยังช่วยลดต้นทุนการผลิตในหลายเรื่องด้วย เช่น ได้รับการอนุมัติให้ใช้ประโยชน์จากทรัพยากรบางประเภท หรือที่ดินบางแห่งได้ เป็นต้น ผลทางเศรษฐศาสตร์คือความเข้มงวดเชิงโครงสร้างถูกเปลี่ยนความเสี่ยงและผลตอบแทนผ่านการตัดสินใจโดยตัวบุคคล ซึ่งเครือข่ายเองก็อาจต้องเสียต้นทุนซื้อความคุ้มครองเช่นกัน

  4. Conversion: การแปลงสภาพเพิ่มความสามารถใช้ประโยชน์จากทุน การแปลงสภาพทุนทำให้เงินที่ใช้ประโยชน์ได้จำกัดกลายเป็นสินทรัพย์หรือสิทธิที่ถือครอง โอน และสร้างผลตอบแทนต่อได้อย่างเป็นทางการและถูกต้องตามกฎหมาย เช่น หุ้น อาคาร หรือสิทธิเรียกร้องตามสัญญา ซึ่งการใช้ประโยชน์จากทุนเทาส่งผลให้การแข่งขันในระบบเศรษฐกิจเกิดความไม่เป็นธรรม เพราะทุนเทามีต้นทุนทางการเงินของแหล่งที่มาของเงินต่ำกว่า และมีต้นทุนทางการเงินของความรับผิดชอบทางการเงินที่ต่ำกว่าด้วย ผลทางเศรษฐศาสตร์แม้จะอยู่ที่ความสามารถใช้ประโยชน์จากทรัพย์สินและผลตอบแทนในอนาคต แต่การสร้างมูลค่าเพิ่มก็สำคัญเช่นกัน

  5. Capture: การมีอิทธิพลเหนือกติกาสร้างสิทธิพิเศษให้เครือข่าย การมีอิทธิพลเหนือกติกาเกิดขึ้นเมื่อเครือข่ายสามารถชี้นำเงื่อนไขใบอนุญาต การแข่งขัน หรือการกำกับให้เอื้อผลประโยชน์อย่างต่อเนื่อง เพราะมันคือการสร้างระบบที่เอื้อประโยชน์ต่อทุนเทาในระยะยาว ผลทางเศรษฐศาสตร์คือเกิดการเพิ่มค่าเช่าทางเศรษฐกิจ (economic rents) หรือผลตอบแทนส่วนเกินกว่าระดับที่จำเป็นเพื่อให้ทรัพยากรคงอยู่ในการใช้นั้น โดยในกรณีนี้เกิดจากสิทธิพิเศษหรือข้อจำกัดการแข่งขัน และอาจลดความเสี่ยงของเครือข่ายในระยะยาว แลกมากับผลประโยชน์สาธารณะที่จะลดลงอย่างต่อเนื่อง

ตารางที่ 3: กลไก 5C และมาตรการลดประโยชน์หรือเพิ่มต้นทุนของทุนเทา
กลไกแรงจูงใจที่ได้ประโยชน์หรือลดต้นทุนของทุนเทาแนวทางลดประโยชน์หรือเพิ่มต้นทุนของทุนเทา
การปกปิด
Concealment
ลดโอกาสที่ผู้มีอำนาจควบคุมจริงจะต้องรับผิด แต่อาจมีค่าใช้จ่ายในการปกปิดตัวตนและที่มาของเงินเชื่อมต่อและตรวจทานข้อมูลผู้ได้รับผลประโยชน์ที่แท้จริง แหล่งเงิน และอำนาจสั่งการ เพื่อเพิ่มโอกาสระบุตัวและเอาผิดผู้มีอำนาจควบคุมตัวจริง
การเชื่อมต่อ
Connectivity
ลดต้นทุนและเวลาในการเคลื่อนย้ายเงิน รวมถึงเพิ่มประโยชน์จากการเข้าถึงบริการทางการเงินที่เป็นทางการส่งสัญญาณความเสี่ยงระหว่างผู้ให้บริการที่เกี่ยวข้อง และระงับเฉพาะธุรกรรมที่มีเหตุอันควรตามกฎหมาย เพื่อลดประโยชน์จากความเร็วและเพิ่มต้นทุนการเปลี่ยนช่องทาง
การดึงผู้มีอำนาจเข้าร่วม
Co-option
ลดโอกาสถูกดำเนินการตามกฎหมายหรือความสูญเสียเมื่อถูกเอาผิด แต่เพิ่มค่าใช้จ่ายในการซื้อความคุ้มครองบันทึกเหตุผลของการอนุมัติหรือข้อยกเว้น พร้อมหลักฐานเชิงประจักษ์ที่ชัดเจนให้สามารถตรวจสอบย้อนหลังได้ และตรวจสอบเส้นทางผลประโยชน์โดยผู้ตรวจที่เป็นอิสระ เพื่อเพิ่มโอกาสเอาผิดทั้งผู้ซื้อและผู้ให้ความคุ้มครอง
การแปลงสภาพทุน
Conversion
เพิ่มความสามารถในการใช้ทรัพย์สินและสร้างผลตอบแทนอย่างต่อเนื่อง โดยไม่จำเป็นต้องสร้างมูลค่าเพิ่มและไม่ต้องแข่งขันติดตามตรวจสอบมูลค่าเงินไปจนถึงทรัพย์สินและสิทธิเรียกร้อง ทำการอายัดอย่างรวดเร็วเมื่อมีเหตุ และดำเนินการริบตามข้อยุติคดี เพื่อลดโอกาสถ่ายเทหรือโยกย้ายทรัพย์สินจากการกระทำผิด
การมีอิทธิพลเหนือกติกา
Capture
เพิ่มผลตอบแทนจากการเข้าถึงสิทธิพิเศษ และลดความเสี่ยงผ่านกติกาที่เข้มงวดหรือรัดกุมต้องเปิดเผยเหตุผลและผลประโยชน์ทับซ้อนในการกำหนดกฎเกณฑ์ พร้อมทบทวนข้อจำกัดการแข่งขันโดยอิสระ เพื่อลดสิทธิพิเศษและผลตอบแทนจากการยึดกุมกติกา
ที่มา: กรอบสังเคราะห์ของบทความ ผลต่อแรงจูงใจและผลของมาตรการเป็นช่องทางที่อาจเกิดขึ้น โดยไม่จำเป็นต้องเกิดครบทุกด้านในแต่ละคดี

วงจรในรูปที่ 1 แสดงให้เห็นว่ารายได้และทรัพยากรสะสมอาจถูกนำกลับมาใช้เพื่อปกปิดหรือสร้างอิทธิพลเหนือกติกา การปิดบัญชีปลายทางจึงอาจยังเหลือความสามารถของเครือข่ายในการกลับมาใช้ช่องทางใหม่ ขณะเดียวกัน การเปิดเผยผู้ถือหุ้นอาจให้ผลจำกัดหากผู้ตรวจสามารถเลือกละเว้นได้ ประสิทธิผลของนโยบายจึงขึ้นกับการทำให้เครื่องมือด้านข้อมูล การเงิน และความรับผิดของผู้ใช้อำนาจทำงานสอดคล้องกัน

รูปที่ 1 ความเชื่อมโยงของ 5C และวงจรการสะสมทุนกับอำนาจ

ความเชื่อมโยงของ 5C และวงจรการสะสมทุนกับอำนาจ

ที่มา: กรอบสังเคราะห์ของบทความ ลูกศรแสดงความสัมพันธ์ที่อาจเกิดขึ้น เส้นประแสดงอิทธิพลต่อการดำเนินกิจกรรมและการตรวจสอบ กลไกอาจเกิดพร้อมกันหรือย้อนกลับได้ ภาพนี้ไม่ได้ระบุลำดับตายตัวหรือขนาดผลเชิงประจักษ์

กลไกทั้งห้าตามรูปที่ 1 ทำหน้าที่ต่างกันแต่เสริมกัน การปกปิดช่วยแยกผู้ควบคุมจริงออกจากชื่อในเอกสาร ทำให้ความรับผิดไปไม่ถึงตัว การเชื่อมต่อทำให้เครือข่ายเข้าถึงบัญชี ระบบชำระเงิน และบริการวิชาชีพของระบบทางการ เงินจึงเคลื่อนย้ายได้เร็วและต้นทุนต่ำ การดึงผู้มีอำนาจเข้าร่วมเป็นการซื้อความคุ้มครองเพื่อลดความเสี่ยงที่จะถูกดำเนินการ การแปลงสภาพทุนเปลี่ยนเงินให้เป็นสินทรัพย์หรือสิทธิที่ถือครองและสร้างผลตอบแทนต่อได้ ส่วนการมีอิทธิพลเหนือกติกาทำให้เครือข่ายได้สิทธิพิเศษอย่างต่อเนื่อง กลไกสองอย่างแรกจึงเกี่ยวกับการใช้ระบบโดยไม่ต้องรับผิด กลไกที่สามและห้าเกี่ยวกับการใช้อำนาจเปลี่ยนความเสี่ยงและกติกา ส่วนกลไกที่สี่เป็นจุดที่ทุนเทาถูกสะสมเป็นความมั่งคั่งและพร้อมนำกลับไปลงทุนในรูปแบบอื่นต่อไป

5. ทุนเทาสร้างการแข่งขันที่ไม่เป็นธรรมและลดแรงจูงใจในการเพิ่มผลิตภาพ

ทุนเทา ที่อาจเป็นเงินที่ถูกหลอกหรือเงินจากกิจกรรมที่ผิดกฎหมายอื่น จะลดความมั่งคั่งและความสามารถใช้จ่ายของผู้เสียหาย แต่ยอดเสียหายทางการเงินกับความสูญเสียสวัสดิการเป็นคนละหน่วยวิเคราะห์กัน ในทางบัญชี เงินบางส่วนเป็นการโอนทรัพยากรระหว่างผู้เกี่ยวข้อง ขณะที่ความเสียหายต่อความมั่นคงในชีวิต ความไว้วางใจ และผลของการกระจายรายได้จะสูงกว่านั้นมาก เพราะต้นทุนทรัพยากรจริงเกิดจากเวลา แรงงาน และทรัพยากรที่ใช้กระทำผิด ปกปิด ป้องกัน สอบสวน และเยียวยา ยังไม่นับรวมกับต้นทุนค่าเสียโอกาสที่สะท้อนมาจากมูลค่าของกิจกรรมทางเลือกที่ทรัพยากรเหล่านี้นำไปใช้ได้ มีมูลค่าสูงมากอย่างไม่ต้องสงสัย เช่น การเคลื่อนเงินข้ามพรมแดนอาจกระทบทรัพยากรและการใช้จ่ายของผู้เสียหายในประเทศ แต่ไม่เพียงแค่นั้น เพราะมันยังทิ้งมูลค่าความเสียหายทั้งหมดอยู่ในประเทศด้วย

กิจการที่ทำหน้าที่เปลี่ยนรูปของเงินอาจยอมรับผลตอบแทนจากธุรกิจหน้าฉากต่ำ เพราะผู้มีอำนาจได้รับประโยชน์อีกส่วนจากการใช้ทรัพย์สินหรือบริการทางการ หากเกิดร่วมกับสิทธิพิเศษและการละเว้นการตรวจ เครือข่ายย่อมมีความได้เปรียบที่ไม่ได้มาจากผลิตภาพการแข่งขัน จึงอาจจัดสรรที่ดิน เงินทุน และโอกาสทางธุรกิจให้กิจการที่มีความคุ้มครองมากกว่ากิจการที่ผลิตได้อย่างมีประสิทธิภาพ นำมาสู่การจัดสรรทรัพยากรที่คลาดเคลื่อน (misallocation)

เมื่อการซื้อสิทธิพิเศษให้ผลตอบแทนสูงกว่าการทำสินค้าให้ดีขึ้น ผู้ชนะในตลาดจะไม่ใช่ผู้ที่เก่งที่สุด แต่เป็นผู้ที่เข้าถึงอำนาจได้มากที่สุด ผู้ประกอบการจะมีแรงจูงใจใช้ทรัพยากรไปกับการแสวงหาค่าเช่า (rent seeking) มากขึ้น แทนการแข่งขันด้วยคุณภาพและราคา Baumol (1990) อธิบายว่ากติกาและผลตอบแทนสัมพัทธ์เป็นตัวกำหนดว่าความสามารถของผู้ประกอบการจะถูกใช้ไปกับกิจกรรมที่สร้างผลิตภาพ หรือกิจกรรมที่แสวงหาประโยชน์จากกติกา ทุนเทาจึงไม่ได้เพียงเอาเปรียบคู่แข่ง แต่เปลี่ยนเกณฑ์การแข่งขันของทั้งตลาด ข้อเสนอนี้เป็นกรอบอธิบายกลไกของแรงจูงใจ แต่ก็ยังอาจไม่สามารถประมาณการผลกระทบของทุนเทาต่อผลิตภาพของไทยได้

หากการทำตามกฎทำให้แข่งขันไม่ได้ ขณะที่การซื้อข้อยกเว้นให้ผลตอบแทนสูง การลงทุนในเทคโนโลยี ทักษะ และนวัตกรรมก็จะไม่คุ้มค่า ระบบที่ให้รางวัลแก่เครือข่ายพรรคพวกที่สูงกว่าความสามารถก็จะค่อย ๆ คัดกรองกิจการที่มีผลิตภาพออกจากตลาด และคัดกรองกิจการที่เก่งในการหาช่องว่างเอาไว้แทน ความเสียหายระยะยาวของทุนเทาจึงไม่ได้อยู่ที่เงินที่รั่วไหลเพียงอย่างเดียว แต่อยู่ที่ชนิดของกิจกรรมที่ระบบเศรษฐกิจให้รางวัล การปราบปรามทุนเทาจะสนับสนุนการพัฒนาเศรษฐกิจได้ก็ต่อเมื่อทำให้ผลิตภาพและความสามารถกลับมาเป็นเกณฑ์หลักในการตัดสินว่ากิจการใดอยู่รอด

อย่างไรก็ดี เงินจากกิจกรรมผิดกฎหมายก็มีต้นทุน ค่าเสียโอกาสและความเสี่ยง ไม่แตกต่างจากเงินที่มาจากกิจกรรมถูกกฎหมาย แม้ว่าอาจจะมีต้นทุนต่ำแต่ผลตอบแทนสูง ก็ไม่ควรเข้าใจว่าเป็นเงินทุนที่ไม่มีต้นทุน แต่โจทย์ที่ใหญ่และสำคัญกว่าก็คือ ทำไมทุนเทาจึงเติบโตได้อย่างรวดเร็วและมีสัดส่วนสูงมากในบางประเทศ และหนึ่งในประเทศเหล่านั้นคือประเทศไทย

6. การกำกับทุนเทาต้องรับมือกับกลไก 5C ที่สร้างมันขึ้นมา

แก่นของการกำกับทุนเทาคือต้องทำให้ทุนเทาไม่คุ้มค่า เมื่อทุนเทาเป็นการลงทุนที่ตอบสนองต่อผลตอบแทน การกำกับจึงไม่ได้อยู่ที่การเพิ่มเอกสาร ระงับบัญชี หรือยึดทรัพย์ให้มากขึ้นเพียงอย่างเดียว แต่ต้องลดผลตอบแทนของแต่ละกลไก และทำให้ความรับผิดไปถึงผู้ควบคุมจริง ไม่ใช่หยุดอยู่ที่ชื่อในเอกสาร หัวข้อนี้จึงเสนอมาตรการ 5 ด้านที่ตอบกลไก 5C ตามลำดับ ได้แก่ การตรวจทานผู้ได้รับผลประโยชน์ที่แท้จริงเพื่อลดประโยชน์ของการปกปิด การส่งสัญญาณข้ามสถาบันเพื่อกักเงินก่อนเคลื่อนพ้นจุดที่ติดตามได้ การตรวจเส้นทางผลประโยชน์ควบคู่กับการใช้ดุลพินิจของเจ้าหน้าที่ การติดตามทรัพย์แม้เงินจะเปลี่ยนรูป เพื่อคืนประโยชน์แก่ผู้เสียหาย และการเปิดเผยที่มาของกติกาเพื่อจำกัดสิทธิพิเศษ แต่ละด้านใช้โครงสร้างเดียวกัน คือ เป้าหมาย เครื่องมือ ผู้รับผิดชอบร่วม และผลลัพธ์ที่ต้องติดตาม มาตรการทั้งหมดต้องเข้มข้นตามระดับความเสี่ยงและไม่เพิ่มภาระที่ไม่จำเป็นแก่ผู้สุจริต ความสำเร็จจึงต้องวัดจากความเสียหายที่ลดลง เงินที่คืนผู้เสียหายได้ และต้นทุนของผู้สุจริต ไม่ใช่วัดเพียงจำนวนบัญชีที่ระงับหรือยอดทรัพย์ที่อายัด

มาตรการลดผลตอบแทนและเพิ่มโอกาสรับผิดตามกลไก 5C

  1. รับมือกับการปกปิด โดยมุ่งให้ความรับผิดชอบเชื่อมโยงถึงผู้มีอำนาจตัวจริง เครื่องมือสำคัญคือการตรวจสอบข้อมูลผู้ได้รับผลประโยชน์ที่แท้จริงจากหลากหลายแหล่ง และปรับปรุงข้อมูลทุกครั้งที่มีการเปลี่ยนผู้ถือหุ้น อำนาจลงนาม หรือแหล่งทุน ซึ่งสอดคล้องกับแนวทางของ Financial Action Task Force (2023) หน่วยงานทะเบียน ผู้ให้บริการทางการเงิน ปปง. และผู้กำกับที่เกี่ยวข้องควรร่วมกำหนดมาตรฐานข้อมูลและช่องทางแก้ไขข้อผิดพลาด ความสำเร็จควรวัดจากความถูกต้องของข้อมูลและเวลาที่ใช้ยืนยันความสัมพันธ์ ไม่ใช่วัดเพียงจำนวนแบบฟอร์มที่ได้รับ

    ตัวอย่างจากต่างประเทศคือสหราชอาณาจักร ซึ่งกำหนดตาม Economic Crime and Corporate Transparency Act 2023 ให้กรรมการและผู้มีอำนาจควบคุมบริษัทต้องยืนยันตัวตนตั้งแต่ 18 พฤศจิกายน 2025 และให้การยืนยันตัวตนเป็นเงื่อนไขบังคับของการจดทะเบียนบริษัทและการแต่งตั้งกรรมการใหม่ (Companies House, 2025) มาตรการนี้มุ่งลดการใช้ทะเบียนบริษัทในการฉ้อโกงและยกระดับคุณภาพข้อมูลในทะเบียน สำหรับไทย ขั้นแรกที่ทำได้คือเชื่อมการยืนยันตัวตนดิจิทัลเข้ากับการจดทะเบียนกรรมการและผู้มีอำนาจควบคุม แล้วใช้ข้อมูลที่ยืนยันแล้วเป็นฐานในการตรวจทานข้ามหน่วยงาน

  2. รับมือกับการเชื่อมต่อ โดยมุ่งกักหรืออายัดเงินที่มีเหตุอันควรตามกฎหมายไว้ก่อนที่เงินจะเคลื่อนพ้นจุดที่ติดตามได้ เครื่องมือสำคัญคือการส่งสัญญาณข้ามสถาบันและการติดตามความสัมพันธ์ในระดับเครือข่าย ควบคู่กับการกำหนดขอบเขตของการระงับและกระบวนการทบทวนให้ชัดเจน หน่วยงานกำกับ ผู้ให้บริการทางการเงิน ตำรวจ และ ปปง. ควรร่วมกันวางขั้นตอนที่ระบุผู้รับผิดชอบได้ ผลลัพธ์ที่ต้องติดตามคือเวลาตั้งแต่รับสัญญาณจนถึงการกักเงิน สัดส่วนของเงินที่กักได้ และการที่เครือข่ายกลับมาใช้ช่องทางใหม่

    สิงคโปร์และสหราชอาณาจักรเลือกเปลี่ยนแรงจูงใจของผู้ให้บริการ กรอบความรับผิดชอบร่วม (shared responsibility framework) ของสิงคโปร์มีผลตั้งแต่ 16 ธันวาคม 2024 กำหนดหน้าที่ของสถาบันการเงินและผู้ให้บริการโทรคมนาคมในการป้องกันการหลอกลวงแบบฟิชชิง (phishing) รวมถึงหน้าที่เฝ้าระวังธุรกรรมผิดปกติ และคาดหวังให้ผู้ที่ไม่ปฏิบัติตามหน้าที่ชดใช้ความเสียหายแก่ผู้เสียหาย (Monetary Authority of Singapore, 2024) ส่วนสหราชอาณาจักรบังคับให้ผู้ให้บริการชำระเงินคืนเงินแก่ผู้เสียหายจากการถูกหลอกให้โอนเงินไม่เกิน 85,000 ปอนด์ต่อกรณี ภายใน 5 วันทำการ ตั้งแต่ 7 ตุลาคม 2024 (Payment Systems Regulator, n.d.) ในปีแรกมีการคืนเงินร้อยละ 88 ของความเสียหายที่อยู่ในขอบเขต หรือ 173 ล้านปอนด์ สูงกว่าร้อยละ 65 ในปี 2024 (Payment Systems Regulator, 2026) เมื่อความเสียหายกลายเป็นต้นทุนของผู้ให้บริการ ผู้ให้บริการก็มีแรงจูงใจคัดกรองบัญชีม้าและระงับธุรกรรมเร็วขึ้น สำหรับประเทศไทยเองก็มีหลักการคล้ายกัน เพราะพระราชกำหนดมาตรการป้องกันและปราบปรามอาชญากรรมทางเทคโนโลยี (ฉบับที่ 2) พ.ศ. 2568 ซึ่งมีผลตั้งแต่ 13 เมษายน 2568 กำหนดให้สถาบันการเงินและผู้ให้บริการโทรศัพท์มือถือร่วมรับผิดชอบความเสียหาย (Bank of Thailand, 2025) ขั้นตอนต่อไปที่จับต้องได้คือเปิดเผยผลการดำเนินงานรายสถาบัน ในลักษณะเดียวกับที่ Payment Systems Regulator เผยแพร่ข้อมูลรายปีของผู้ให้บริการชำระเงินแต่ละราย ทั้งอัตราการคืนเงินและมูลค่าเงินหลอกลวงที่รับเข้าต่อธุรกรรมหนึ่งล้านปอนด์ (Payment Systems Regulator, n.d.) การเปิดเผยแบบนี้ทำให้สถาบันที่มีบัญชีม้ามากถูกตรวจสอบได้จากสาธารณะ

  3. รับมือกับการดึงผู้มีอำนาจเข้าร่วม โดยมุ่งเพิ่มโอกาสที่ทั้งผู้ให้และผู้รับประโยชน์จากการละเว้นหน้าที่จะต้องรับผิด เครื่องมือสำคัญคือการตรวจเส้นทางผลประโยชน์ควบคู่กับเหตุผลของการอนุมัติ การยกเว้น หรือการยุติเรื่อง โดยหน่วยงานสอบสวน หน่วยงานต่อต้านคอร์รัปชัน และหน่วยงานต้นสังกัดร่วมตรวจตามอำนาจหน้าที่และพยานหลักฐาน ผลลัพธ์ที่ต้องติดตามคือคุณภาพของการขยายผลไปถึงผู้ควบคุมและผู้เอื้อประโยชน์ ทั้งนี้ต้องแยกขั้นสอบสวน การกล่าวหา และข้อยุติของคดีออกจากกันให้ชัด

    สหราชอาณาจักรใช้คำสั่งให้อธิบายความมั่งคั่ง (unexplained wealth order) ตาม Criminal Finances Act 2017 ซึ่งกำหนดให้ผู้ถูกคำสั่งต้องอธิบายความชอบธรรมของแหล่งเงินที่ใช้ได้มาซึ่งทรัพย์สิน ทั้งในสหราชอาณาจักรและต่างประเทศ คำสั่งแรกในปี 2018 ใช้กับภรรยาของอดีตประธานธนาคารซึ่งรัฐอาเซอร์ไบจานถือหุ้นใหญ่ ศาลถือว่าสามีเป็นบุคคลที่มีสถานภาพทางการเมือง และภรรยาก็มีสถานะเดียวกันในฐานะสมาชิกครอบครัว (<i>National Crime Agency v Mrs A</i>, 2018) ประเด็นสำคัญคือภาระการอธิบายขยายไปถึงคนใกล้ชิด ซึ่งมักเป็นผู้ถือทรัพย์แทน สำหรับประเทศไทย ข้อเสนอที่จับต้องได้คือขยายภาระการอธิบายที่มาทรัพย์สินไปถึงคู่สมรส เครือญาติ และนิติบุคคลที่ถือทรัพย์แทนผู้มีอำนาจ และตรวจทรัพย์สินดังกล่าวควบคู่กับการอนุมัติหรือการยกเว้นที่ผู้มีอำนาจเคยให้

  4. รับมือกับการแปลงสภาพทุน โดยมุ่งรักษาความสามารถในการติดตามทรัพย์และคืนประโยชน์แก่ผู้เสียหาย แม้เงินจะเปลี่ยนรูปไปแล้ว เครื่องมือสำคัญคือการเชื่อมข้อมูลทรัพย์สิน สิทธิเรียกร้อง คู่สัญญา และผู้ควบคุมเข้าด้วยกัน พร้อมประสานงานข้ามหน่วยงานหรือข้ามประเทศตามฐานกฎหมาย ปปง. หน่วยงานสอบสวน อัยการ และนายทะเบียนทรัพย์สินควรมีขั้นตอนส่งต่อหลักฐานที่ชัดเจน ส่วนการตรวจตัวกลางวิชาชีพควรพิจารณาบทบาท ความรู้เห็น และการปฏิบัติหน้าที่ตามกฎหมาย โดยไม่ถือว่าการมีชื่อปรากฏในเครือข่ายเป็นหลักฐานความผิด ผลลัพธ์ที่ต้องติดตามคือมูลค่าที่กักหรืออายัด มูลค่าที่ริบถึงที่สุด และเงินที่คืนผู้เสียหายจริง ซึ่งควรรายงานแยกกันและไม่นับซ้ำ

    ในคดีฟอกเงินมูลค่า 3 พันล้านดอลลาร์สิงคโปร์ ตำรวจสิงคโปร์ยึดและออกคำสั่งห้ามจำหน่ายทรัพย์ครอบคลุมทั้ง 27 คนในเครือข่าย ไม่ใช่เฉพาะ 10 คนที่ถูกดำเนินคดี และยังสอบสวนผู้ที่ช่วยจดทะเบียนบริษัทเปลือกและปลอมแปลงแหล่งที่มาของความมั่งคั่ง (Wong & Chua, 2024) ณ ธันวาคม 2024 มีทรัพย์ที่ส่งมอบให้รัฐราว 2.79 พันล้านดอลลาร์สิงคโปร์ (Ministry of Home Affairs, Singapore, 2025) ในกรณีเครือข่ายศูนย์หลอกลวงของ Prince Group ในกัมพูชา สหรัฐฯ ยื่นฟ้องริบบิตคอยน์ราว 127,271 หน่วย มูลค่าประมาณ 1.5 หมื่นล้านดอลลาร์สหรัฐ ซึ่งเป็นการริบทรัพย์ครั้งใหญ่ที่สุดในประวัติศาสตร์ของกระทรวงยุติธรรมสหรัฐฯ (U.S. Attorney’s Office, Eastern District of New York, 2025) ขณะที่สหราชอาณาจักรอายัดธุรกิจและอสังหาริมทรัพย์ของเครือข่ายในลอนดอน (Foreign, Commonwealth and Development Office, 2025) อิตาลีไปอีกขั้นหนึ่ง เพราะกฎหมายหมายเลข 109 ปี 1996 กำหนดให้นำทรัพย์ที่ริบจากองค์กรอาชญากรรมไปใช้ประโยชน์ทางสังคม เช่น มอบแก่สหกรณ์ สมาคม และองค์กรที่มีวัตถุประสงค์ทางสังคม (<i>Legge 7 marzo 1996, n. 109: Disposizioni in materia di gestione e destinazione di beni sequestrati o confiscati</i>, 1996) สำหรับประเทศไทย ควรพิจารณาการยึดทรัพย์ที่ครอบคลุมทั้งเครือข่ายและผู้ถือทรัพย์แทน ไม่จำกัดเฉพาะผู้ถูกดำเนินคดี เร่งความร่วมมือข้ามประเทศ และกำหนดลำดับให้คืนเงินผู้เสียหายก่อน แล้วจึงนำส่วนที่เหลือไปใช้ประโยชน์สาธารณะ

  5. รับมือกับการมีอิทธิพลเหนือกติกา โดยมุ่งจำกัดสิทธิพิเศษที่เกิดจากความสัมพันธ์ซึ่งตรวจสอบไม่ได้ เครื่องมือสำคัญคือการเปิดเผยเหตุผลของหลักเกณฑ์ ผู้มีส่วนร่วมกำหนดกฎ และผลประโยชน์ทับซ้อน รวมถึงให้ผู้ตรวจที่เป็นอิสระทบทวนข้อจำกัดการแข่งขัน หน่วยงานด้านใบอนุญาต การจัดซื้อจัดจ้าง การกำกับการแข่งขัน และการตรวจสอบภาครัฐควรร่วมดำเนินการตามหน้าที่ ผลลัพธ์ที่ต้องติดตามคือข้อจำกัดที่ได้รับการทบทวน การเข้าสู่ตลาดของผู้ประกอบการ และเงื่อนไขการแข่งขันที่ดีขึ้น โดยคำนึงถึงลักษณะเฉพาะของแต่ละตลาด

    ยกตัวอย่างเช่น ยูเครนปฏิรูประบบจัดซื้อจัดจ้างตั้งแต่ปี 2015 โดยนำการจัดซื้อของรัฐทั้งหมดขึ้นระบบอิเล็กทรอนิกส์ ProZorro ใช้การประมูลเป็นวิธีหลัก และเปิดข้อมูลให้ตรวจสอบได้มากขึ้น Kovalchuk et al. (2019) พบว่าหลังใช้ระบบ ส่วนต่างระหว่างราคาประมาณการกับราคาสัญญาเพิ่มขึ้นกว่าร้อยละ 3 และการจัดซื้อเสร็จเร็วขึ้น 5–6 วัน แต่ยังแยกไม่ได้ชัดว่าผลมาจาก ProZorro หรือจากการปฏิรูปส่วนอื่นที่เกิดขึ้นพร้อมกัน สำหรับไทย อาจเริ่มต้นจากการต่อยอดระบบ e-GP โดยเปิดข้อมูลการจัดซื้อจัดจ้างและการอนุญาตที่สำคัญเป็นข้อมูลเปิด และเชื่อมกับข้อมูลผู้ได้รับผลประโยชน์ที่แท้จริงของคู่สัญญา เพื่อให้เห็นความสัมพันธ์ระหว่างผู้ชนะสัญญากับผู้มีอำนาจอนุมัติ

ความสำเร็จที่เกิดขึ้นต้องวัดทั้งความเสียหายที่ลดลง และต้นทุนต่อผู้สุจริตที่ไม่สูงเกินไป

การทำให้กิจการสุจริตอยู่ในระบบได้อย่างคุ้มค่าต้องดำเนินควบคู่กับทุกมาตรการที่ต้องการลดผลกระทบจากทุนเทา การลดการขอข้อมูลซ้ำ การใช้ข้อมูลที่ตรวจสอบแล้วร่วมกันระหว่างหน่วยงาน และการเพิ่มโอกาสเข้าถึงสินเชื่อหรือบริการช่วยลดต้นทุนต่อรายย่อย หลักการนี้สอดคล้องกับ International Labour Organization (2015) และ Financial Action Task Force (2025) ส่วนอำนาจเข้าถึงข้อมูล ระงับธุรกรรม หรือให้ข้อยกเว้นต้องมีบันทึกเหตุผลและการตรวจทาน เพราะการเพิ่มอำนาจกำกับอาจสร้างโอกาสเรียกรับผลประโยชน์ใหม่ได้หากไม่มีความรับผิดกำกับคู่กัน

ในทางปฏิบัติ ควรเริ่มงานนำร่องในกลุ่มความเสี่ยงที่มีหลักฐานชัด เช่น เส้นทางบัญชีนิติบุคคลซึ่งเชื่อมกับคดีหลอกให้โอนเงิน แล้วติดตามผลตั้งแต่รับสัญญาณจนถึงการคืนเงิน การวัดอัตราคืนเงินควรใช้คดีกลุ่มเดียวกันและช่วงติดตามเท่ากัน ส่วนอัตราระงับผิดพลาดต้องกำหนดว่าผิดพลาดตามเกณฑ์ใดและใช้ฐานจำนวนใด การตรวจเฉพาะบัญชีที่มีผู้ร้องเรียนย่อมไม่บอกความผิดพลาดของบัญชีทั้งหมด

จำนวนบัญชีที่ระงับและยอดทรัพย์ที่อายัดเป็นผลผลิตของการดำเนินงาน (outputs) ส่วนความเสียหายที่ลดลง เงินที่คืนได้ และต้นทุนของผู้สุจริตเป็นผลลัพธ์ (outcomes) การประเมินผลกระทบเชิงเหตุและผลต้องมีข้อมูลเปรียบเทียบที่เหมาะสม เช่น การทยอยดำเนินมาตรการในหน่วยงานที่เปรียบเทียบกันได้ พร้อมตรวจแนวโน้มเดิมและการย้ายช่องทาง หากมีผลกระทบข้ามกลุ่ม การประเมินต้องคำนึงถึงผลนั้นด้วย ก่อนขยายมาตรการควรเปรียบเทียบความเสียหายที่ลดได้กับต้นทุนดำเนินงานและต้นทุนที่เกิดกับผู้ประกอบการที่สุจริต ไม่เช่นนั้นมาตรการที่เกิดขึ้นอาจจะกำลังลดผลกระทบทางลบจากทุนเทาไปพร้อมกับสร้างผลกระทบทางลบจากความยากลำบากของผู้ประกอบการที่สุจริตด้วย

7. สรุป: การลดทุนเทาต้องทำให้การสร้างมูลค่าเพิ่มคุ้มกว่าการใช้ช่องว่างของกติกา

ทุนเทาทำให้เห็นว่าความเป็นทางการกับความสามารถตรวจสอบความรับผิดไม่ใช่สิ่งเดียวกัน ทะเบียน สัญญา และระบบการเงินสร้างประโยชน์ต่อเศรษฐกิจ แต่เครือข่ายอาจเลือกใช้ประโยชน์เหล่านี้พร้อมปกปิดผู้ควบคุมหรือซื้อข้อยกเว้นได้ ปัญหาจึงต้องวิเคราะห์ผ่านแรงจูงใจและความสัมพันธ์ระหว่างกติกา มากกว่าพิจารณาว่ากิจการมีเอกสารครบเพียงใด

การลดบทบาทของทุนเทาต้องทำให้การปกปิดซ่อนเร้นและการซื้อความคุ้มครองให้ผลตอบแทนต่ำลง เพิ่มโอกาสที่ความรับผิดจะถึงผู้ควบคุมจริง และลดสิทธิพิเศษที่บิดเบือนการแข่งขัน ขณะเดียวกัน กิจการสุจริตต้องได้รับประโยชน์จากการเข้าสู่ระบบอย่างคุ้มต้นทุน ประสบการณ์ของต่างประเทศชี้ว่าไม่มีมาตรการใดได้ผลโดยลำพัง และทุกมาตรการต้องปรับให้เข้ากับฐานกฎหมายและข้อมูลของแต่ละประเทศ ซึ่งทุกกรณีใช้หลักเดียวกัน คือเปลี่ยนต้นทุนและผลตอบแทนของการปกปิด

ความสำเร็จจึงควรปรากฏทั้งในความเสียหายที่ลดลง การคืนประโยชน์แก่ผู้เสียหาย และโอกาสที่ผู้ประกอบการจะเติบโตจากผลิตภาพของตนเอง ระบบเศรษฐกิจจะมีคุณภาพมากขึ้นเมื่อกติกาทำให้การสร้างมูลค่าเป็นทางเลือกที่คุ้มค่ากว่าการแสวงหาประโยชน์จากช่องว่างของกติกา

เอกสารอ้างอิง

Bank of Thailand. (2025). ธปท. กำหนดมาตรฐานของภาคธนาคารในการร่วมรับผิดชอบตาม พ.ร.ก. มาตรการป้องกันและปราบปรามอาชญากรรมทางเทคโนโลยี.
Bank of Thailand. (2026). รวมพลังทุกภาคส่วนเพื่อรับมือภัยการเงินดิจิทัล. Phra Siam BOT Magazine, 1/2026.
Baumol, W. J. (1990). Entrepreneurship: Productive, Unproductive, and Destructive. Journal of Political Economy, 98(5), 893–921.
Becker, G. S. (1968). Crime and Punishment: An Economic Approach. Journal of Political Economy, 76(2), 169–217.
Chaiwat, T. (2016). เศรษฐกิจนอกระบบ: บทสำรวจสถานะความรู้. National Research Council of Thailand.
Companies House. (2025). Companies House Confirms Identity Verification Rollout from 18 November 2025. GOV.UK.
Financial Action Task Force. (2018). Professional Money Laundering. Financial Action Task Force (FATF).
Financial Action Task Force. (2023). Guidance on Beneficial Ownership of Legal Persons. Financial Action Task Force (FATF).
Financial Action Task Force. (2025). Guidance on Financial Inclusion and Anti-Money Laundering and Terrorist Financing Measures. Financial Action Task Force (FATF).
Foreign, Commonwealth and Development Office. (2025). UK and US Take Joint Action to Disrupt Major Online Fraud Network. GOV.UK.
International Labour Organization. (2015). Transition from the Informal to the Formal Economy Recommendation, 2015 (No. 204) (Techreport No. 204). International Labour Organization.
Kovalchuk, A., Kenny, C., & Snyder, M. (2019). Examining the Impact of E-Procurement in Ukraine (CGD Working Paper No. 511). Center for Global Development.
Legge 7 marzo 1996, n. 109: Disposizioni in materia di gestione e destinazione di beni sequestrati o confiscati. (1996). https://www.normattiva.it/uri-res/N2Ls?urn:nir:stato:legge:1996-03-07;109
Medina, L., & Schneider, F. (2018). Shadow Economies Around the World: What Did We Learn Over the Last 20 Years? (IMF Working Paper No. 18/17). International Monetary Fund.
Ministry of Home Affairs, Singapore. (2025). Total Value of Assets Surrendered to the State in Connection with the $3 Billion Money Laundering Case as of 31 December 2024.
Monetary Authority of Singapore. (2024). MAS and IMDA Announce Implementation of Shared Responsibility Framework from 16 December 2024.
National Crime Agency v Mrs A. (2018). [2018] EWHC 2534 (Admin). https://caselaw.nationalarchives.gov.uk/ewhc/admin/2018/2534
NESDC. (2004). ยุทธศาสตร์การบริหารจัดการเศรษฐกิจนอกระบบ. Background document for the NESDB Annual Conference 2004, IMPACT Muang Thong Thani, Nonthaburi.
North, D. C. (1991). Institutions. Journal of Economic Perspectives, 5(1), 97–112.
Payment Systems Regulator. (2026). APP Scams Reimbursement Dashboard for Q3 2025.
Payment Systems Regulator. (n.d.a). APP Fraud Performance Data.
Payment Systems Regulator. (n.d.b). APP Fraud Reimbursement Protections.
Perry, G. E., Maloney, W. F., Arias, O. S., Fajnzylber, P., Mason, A. D., & Saavedra-Chanduvi, J. (2007). Informality: Exit and Exclusion. World Bank.
U.S. Attorney’s Office, Eastern District of New York. (2025). Chairman of Prince Group Indicted for Operating Cambodian Forced-Labor Scam Compounds Engaged in Cryptocurrency Fraud Schemes. U.S. Department of Justice.
Wong, A., & Chua, N. (2024). $3b Money Laundering Case: 10 Convicted, 17 on the Run; Police Are After the Rest. The Straits Times.
Thanee Chaiwat
Thanee Chaiwat
Chulalongkorn University
Topics: Labor and Demographic EconomicsDevelopment
Tags: grey capitalgrey economyinformalitybeneficial ownershiprent seeking
The views expressed in this workshop do not necessarily reflect the views of the Puey Ungphakorn Institute for Economic Research or the Bank of Thailand.

Puey Ungphakorn Institute for Economic Research

273 Samsen Rd, Phra Nakhon, Bangkok 10200

Phone: 0-2283-6066

Email: pier@bot.or.th

Terms of Service | Personal Data Privacy Policy

Copyright © 2026 by Puey Ungphakorn Institute for Economic Research.

Content on this site is licensed under a Creative Commons Attribution-NonCommercial-ShareAlike 3.0 Unported license.

Creative Commons Attribution NonCommercial ShareAlike

Get PIER email updates

Facebook
YouTube
Email