บัญชีเงินฝากไทย: จากเครื่องมือการออมสู่ที่พักเงินเพื่อทำธุรกรรม

ในปี 2024 World Bank ประมาณการว่าคนไทยอายุเกิน 15 ปี ร้อยละ 92 มีบัญชีเงินฝากแล้ว สัดส่วนดังกล่าวถือว่าอยู่ในระดับสูงเมื่อเทียบกับหลายประเทศในกลุ่มรายได้ปานกลาง เช่น จีน มาเลเซีย และบราซิล ที่มีสัดส่วนผู้มีบัญชีร้อยละ 89 ร้อยละ 88 และร้อยละ 86 ตามลำดับ ขณะที่อินโดนีเซีย เม็กซิโก และฟิลิปปินส์ มีสัดส่วนผู้มีบัญชีต่ำกว่าร้อยละ 60 ส่วนประเทศรายได้สูง เช่น ญี่ปุ่น สหรัฐอเมริกา อังกฤษ สัดส่วนผู้มีบัญชีเงินฝากอยู่ที่ระดับร้อยละ 97–99¹

ภาพจากข้อมูลของสถาบันคุ้มครองเงินฝาก (Deposit Protection Agency: DPA) ซึ่งครอบคลุมเงินฝากร้อยละ 70 ของเงินฝากในระบบทั้งหมดแสดงแนวโน้มบริการเงินฝากที่เติบโตขึ้นในช่วงทศวรรษที่ผ่านมาเช่นเดียวกัน² ตารางที่ 1 แสดงจำนวนผู้ฝากและจำนวนบัญชีเงินฝากของปี 2016 และ 2023 ซึ่งผู้ฝากชาวไทยเพิ่มขึ้นจาก 35.7 ล้านคนในปี 2016 เป็นเกือบ 44 ล้านคนในปี 2023 จำนวนบัญชีเงินฝากที่เพิ่มขึ้นจาก 75.8 ล้านบัญชี เป็นกว่า 118 ล้านบัญชี มูลค่าเงินฝากในระบบสถาบันการเงินเพิ่มขึ้นอย่างมีนัยสำคัญโดยเพิ่มจาก 11.9 ล้านล้านบาท เป็น 16.2 ล้านล้านบาท แบ่งเป็นการเพิ่มจากบุคคลธรรมดาเพิ่มขึ้นจาก 2.1 ล้านล้านบาท จากนิติบุคคล 1.99 ล้านล้านบาท และจากชาวต่างชาติ 0.16 ล้านล้านบาท

บทความนี้ศึกษาภาพของตลาดเงินฝากในมิติต่าง ๆ โดยอาศัยข้อมูลระดับบัญชีรายบุคคลของ DPA ชุดนี้และเน้นวิเคราะห์เงินฝากของบุคคลธรรมดาชาวไทยเป็นหลัก ในปี 2023 DPA มีสถาบันการเงินภายใต้ความคุ้มครอง 32 แห่ง ได้แก่ ธนาคารพาณิชย์ไทย สาขาธนาคารพาณิชย์ต่างประเทศ บริษัทเงินทุนและบริษัทเครดิตฟองซิเอร์ทุกแห่ง แต่ไม่รวมสถาบันการเงินเฉพาะกิจ ธนาคารของรัฐ สหกรณ์ และกองทุนรวมต่าง ๆ

หากพิจารณาโครงสร้างเงินฝากที่เพิ่มขึ้น จะพบว่าการขยายตัวของเงินฝากในช่วงหลังมาจากบัญชีออมทรัพย์เป็นหลัก โดยเฉพาะตั้งแต่ปี 2019 เป็นต้นมา (รูปที่ 1) ในช่วงปี 2019–2023 ปริมาณเงินฝากรวมของผู้ฝากชาวไทยเพิ่มขึ้นถึง 1.37 ล้านล้านบาท โดยเงินฝากออมทรัพย์ (savings account) เพิ่มขึ้น 1.7 ล้านล้านบาท ขณะที่เงินฝากประจำ (fixed deposit account) ลดลง 0.3 ล้านล้านบาท ส่วนบัญชีประเภทกระแสรายวัน (current account) และเงินฝากประเภทอื่น ๆ เช่น บัตรเงินฝาก ใบรับเงินฝาก นั้นมีมูลค่ารวมกันไม่เกินร้อยละ 1 ของเงินฝากทั้งหมด ทั้งนี้ ปลายปี 2019 เป็นช่วงที่โรคระบาดโควิด 19 เริ่มเข้ามาในประเทศไทย ซึ่งน่าจะเป็นแรงกระตุ้นให้การใช้บริการ mobile banking (พร้อมเพย์) ที่กำลังค่อย ๆ เติบโต ถูกใช้งานอย่างแพร่หลายรวดเร็ว และการใช้บริการดังกล่าวผู้ใช้ต้องมีบัญชีออมทรัพย์ ในช่วงดังกล่าว ผู้คนส่วนหนึ่งใช้ mobile banking เพราะต้องการลดการสัมผัสเงินสด ส่วนหนึ่งทำธุรกรรม online เพิ่มขึ้นจากมาตรการ social distancing และอีกส่วนหนึ่งเปิดบัญชีผูกกับพร้อมเพย์เพื่อรับเงินช่วยเหลือจากภาครัฐ

ตารางที่ 2 แสดงการเปลี่ยนแปลงของเงินฝากโดยแบ่งตามประเภทของผู้ฝากเงินในช่วงปี 2019–2023 โดยพบว่า มีผู้ฝากรายใหม่ที่เข้ามาหลังปี 2019 จำนวน 6.85 ล้านราย โดยเงินฝากที่เพิ่มขึ้นจากผู้ฝากกลุ่มนี้มีมูลค่า 0.26 ล้านล้านบาท ส่วนปริมาณเงินฝากที่เพิ่มขึ้นอีก 1.27 ล้านล้านบาท มาจากผู้ฝากกลุ่มเดิม รวมทั้งผู้ฝากกลุ่มเดิมบางส่วนก็ได้มีการย้ายเงินจากบัญชีฝากประจำมาบัญชีออมทรัพย์มากขึ้น

ในด้านการถือครองบัญชี จากข้อมูลปี 2023 ผู้ฝากชาวไทยมีจำนวนบัญชีเฉลี่ย 2.7 บัญชีต่อคน โดยร้อยละ 39 มีบัญชีเงินฝากเพียงบัญชีเดียว แม้ผู้ฝากบางคนจะมีบัญชีเงินฝากหลายบัญชี แต่ส่วนใหญ่จะถือเพียงบัญชีออมทรัพย์ โดยร้อยละ 88 ของผู้ฝากมีเพียงบัญชีออมทรัพย์เท่านั้น มีเพียงร้อยละ 12 ที่ถือบัญชีประเภทอื่น ๆ หรือถือหลายประเภท เช่น ถือบัญชีออมทรัพย์คู่กับบัญชีฝากประจำหรือบัญชีกระแสรายวัน อย่างไรก็ตาม หากพิจารณาในมิติของมูลค่าเงินฝากจะเห็นภาพที่ต่างกันออกไป โดยมูลค่าเงินฝากที่อยู่ในกลุ่มผู้ฝากที่มีบัญชีออมทรัพย์อย่างเดียวมีเพียงร้อยละ 31 ขณะที่อีกร้อยละ 69 อยู่ในกลุ่มที่มีบัญชีเงินฝากหลายประเภท (รูปที่ 2)

รูปที่ 3 แสดงความกระจุกตัวของเงินฝากที่ชัดเจนยิ่งขึ้น เมื่อแบ่งผู้ฝากเงินชาวไทยจำนวน 42 ล้านคนเป็น 10 กลุ่ม และเรียงตามมูลค่าเงินฝากรวมทุกบัญชี (decile)³ พบว่าเงินฝากในระบบร้อยละ 93 เป็นของผู้ฝากในกลุ่มบนสุดเพียงร้อยละ 10⁴ ค่ากลาง (median) อยู่ที่เพียง 3,554 บาท และค่าเปอร์เซ็นไทล์ที่ 90 อยู่ที่ 185,000 บาท ซึ่งแปลว่ามีผู้ฝากชาวไทยเพียง 4.2 ล้านคน จาก 42 ล้านคน ที่มีเงินฝากในบัญชีเกิน 185,000 บาท ดังนั้น การที่คนไทยมีบัญชีเงินฝากมากขึ้นยังไม่ได้แปลว่าคนไทยมีเงินออมมากขึ้น เงินฝากจำนวนมากยังกระจุกตัวอยู่ในผู้ฝากส่วนน้อย การกระจายตัวของเงินฝากสะท้อนภาพความเหลื่อมล้ำด้านสินทรัพย์ของไทยอย่างชัดเจน ซึ่งเงินฝากเป็นเพียงส่วนหนึ่งของสินทรัพย์เท่านั้น ผู้มีเงินฝากในบัญชีสูงมีแนวโน้มที่จะมีสินทรัพย์ประเภทอื่น ๆ ด้วย

หากดูการกระจายตัวของมูลค่าเงินฝากตามกลุ่มอายุ กลุ่มที่ค่ากลางของเงินฝากอยู่ต่ำที่สุด คือ กลุ่มอายุน้อยกว่า 25 ปี จากนั้นค่ากลางค่อย ๆ เพิ่มขึ้นตามอายุ และลดลงของกลุ่ม 70 ปีขึ้นไป นอกจากนี้ ในแต่ละกลุ่มอายุ การกระจายตัวของมูลค่าเงินฝากค่อนข้างสูง และระดับการกระจายตัว (วัดจากส่วนเบี่ยงเบนมาตรฐาน) เพิ่มขึ้นตามอายุ (ตารางที่ 3) ซึ่งแนวโน้มดังกล่าวก็เป็นไปตามทฤษฎีทางเศรษฐศาสตร์คาดไว้ว่าความเหลื่อมล้ำจะเพิ่มขึ้นตามอายุ โดยเฉพาะความเหลื่อมล้ำด้านสินทรัพย์ เพราะสินทรัพย์เป็นสิ่งที่สะสมมาจากความเหลื่อมล้ำด้านรายได้ในทุกช่วงวัย (Lekfuangfu et al., 2020)

บทบาทหลักของบัญชีเงินฝากในอดีต คือ การออม โดยบัญชีฝากประจำเป็นช่องทางสำหรับผู้ฝากที่ต้องการผลตอบแทนสูงกว่าบัญชีออมทรัพย์ และสามารถฝากเงินในบัญชีตามระยะเวลาที่สถาบันการเงินกำหนด ส่วนบัญชีออมทรัพย์เป็นทางเลือกแทนการถือเงินสด ให้ผลตอบแทนเล็กน้อย แต่ก็ยังสะดวกในการถอนไปทำธุรกรรม อย่างไรก็ดี การเติบโตของ e-Payment และ mobile banking อย่างรวดเร็ว (Tosborvorn et al., 2023) น่าจะส่งผลให้บัญชีออมทรัพย์ทำหน้าที่เป็นที่พักเงินเพื่อทำธุรกรรมมากขึ้น

นอกจากบัญชีออมทรัพย์จะให้ผลตอบแทนที่ต่ำ ในบางกรณียังมีค่าบริการอีกด้วย อัตราดอกเบี้ยบัญชีออมทรัพย์โดยเฉลี่ยของแต่ละปีอยู่ที่ร้อยละ 0.35–0.64 ในปี 2019–2023 และเนื่องจากเงินต้นในบัญชีของคนส่วนใหญ่มีมูลค่าไม่มากนัก เจ้าของบัญชีกว่าร้อยละ 80 ได้รับรายได้จากดอกเบี้ยไม่ถึง 200 บาทต่อปี ซึ่งหากลูกค้าบางกลุ่มยังต้องเสียค่าธรรมเนียมที่เกี่ยวข้องกับบัญชีเงินฝาก เช่น ค่าธรรมเนียมบัตร ATM หรือบัตรเดบิต การมีบัญชีเงินฝากกลับมีต้นทุนเสียด้วยซ้ำ⁵ สำหรับบัญชีฝากประจำที่ไม่เติบโตนั้น ส่วนหนึ่งน่าจะมาจากผลตอบแทนที่ไม่สูงนัก อัตราดอกเบี้ยเงินฝากประจำเฉลี่ยของแต่ละปีอยู่ที่ 0.65–1.61 ในช่วงดังกล่าว ดังนั้น ผู้ที่มีเงินเหลือเก็บ อาจจะเลือกทางเลือกอื่นในการลงทุน เช่น กองทุนรวมต่าง ๆ พันธบัตร หรืออสังหาริมทรัพย์

นอกจากนี้ เนื่องจากผู้ฝากส่วนใหญ่มีระดับเงินฝากไม่สูงนัก การลดเกณฑ์วงเงินคุ้มครองเงินฝากจึงกระทบคนเพียงส่วนน้อยเท่านั้น การคุ้มครองเงินฝากเป็นนโยบายของภาครัฐของไทย เพื่อให้ผู้ฝากเงินมั่นใจว่าจะได้รับเงินภายในวงเงินคุ้มครองและภายในระยะเวลา 30 วัน หากสถาบันการเงินตามกฎหมายว่าด้วยธุรกิจสถาบันการเงินถูกเพิกถอนใบอนุญาต โดยวงเงินความคุ้มครองเงินฝากนั้นอยู่ที่ 15 ล้านบาทในปี 2016 ลดลงมาเป็น 10 ล้านบาทเมื่อปี 2018 และ 5 ล้านบาทเมื่อปี 2019 และจากปี 2021 ถึงปัจจุบัน วงเงินคุ้มครองเงินฝากอยู่ที่ 1 ล้านบาทต่อ 1 รายผู้ฝากต่อ 1 สถาบันการเงิน⁶

จำนวนผู้ฝากชาวไทยที่มีเงินเกิน 1 ล้านบาทรวมกันทุกบัญชีนั้นมีอยู่เพียง 1.05 ล้านรายในปี 2019 และเพิ่มเป็น 1.27 ล้านรายในปี 2023 นอกจากนี้ ผู้ฝากที่มีเงินเกินหนึ่งล้านก็มีแนวโน้มที่จะกระจายเงินไว้ในสถาบันการเงินอยู่แล้ว โดยผู้ที่มีเงิน 1–5 ล้านบาท โดยเฉลี่ยจะใช้บริการเงินฝากกับ 3-4 สถาบันการเงิน ส่วนกลุ่มที่มีเงิน 5 ล้านบาทขึ้นไป โดยเฉลี่ยใช้บริการเงินฝากกับ 4.6 สถาบันการเงิน ในปี 2023 ผู้ฝากที่มีเงินบางส่วนที่ไม่ได้รับความคุ้มครองคิดเป็นเพียงร้อยละ 2.5 ของผู้ฝากทั้งหมด โดยสำหรับผู้ฝากที่มีเงินเกินหนึ่งล้านขึ้นไป มีเงินฝากที่ไม่ได้รับความคุ้มครองอยู่เฉลี่ยร้อยละ 34 ของเงินฝากของตนเอง

ในส่วนถัดไป เราจะดูภาพของตลาดเงินฝากในมิติของสถาบันการเงิน ซึ่งจะเห็นว่านอกจากเงินฝากจะกระจุกตัวในระดับบุคคล ยังกระจุกตัวในระดับสถาบันการเงินอีกด้วย

โครงสร้างของตลาดเงินฝากมักจะถูกวัดด้วยด้วย Herfindahl-Hirschman Index (HHI) หรือสัดส่วนของเงินฝากที่อยู่ในห้าธนาคารที่ใหญ่ที่สุด โดยดัชนี HHI นั้นคำนวณมาจากผลรวมของสัดส่วนเงินฝากของแต่ละสถาบันการเงินทุกแห่งยกกำลังสอง จึงมีค่าอยู่ระหว่าง 0 และ 10,000 ค่า HHI สูง จึงแปลว่า ตลาดกระจุกตัวสูง ค่า HHI ต่ำ แปลว่าสัดส่วนตลาดกระจายอยู่ในผู้แข่งหลายราย สำหรับของไทย ค่า HHI ทั้งของบัญชีเงินฝากออมทรัพย์และเงินฝากประจำอยู่ที่ประมาณ 1400 (รูปที่ 4) ซึ่งก็ไม่ได้สูงหรือต่ำมากนักเมื่อเทียบกับต่างประเทศ⁷ ค่า HHI เฉลี่ยของตลาดเงินฝากในแต่ละ county ในสหรัฐอเมริกาอยู่ที่ 3500 (Drechsler et al., 2017) ค่า HHI ของยุโรปที่คำนวณจากค่าสินทรัพย์ของธนาคารพาณิชย์ในแต่ละประเทศเฉลี่ยอยู่ที่ 1200 โดยเยอรมนีมีค่า HHI ต่ำที่สุดอยู่ที่ 200 และฟินแลนด์มีค่า HHI สูงสุดที่ 3900 (Kho, 2024)

ทั้งนี้ หากดูแนวโน้มในช่วงห้าปีที่ผ่านมาของไทย การกระจุกตัวของบัญชีออมทรัพย์เพิ่มขึ้นเล็กน้อย ขณะที่การกระจุกตัวของบัญชีฝากประจำลดลง ภาพสัดส่วนตลาดก็มีแนวโน้มในทางเดียวกัน สัดส่วนตลาดของธนาคารพาณิชย์ที่ใหญ่ที่สุดห้าแห่งมีสัดส่วนตลาดของเงินฝากประจำลดลงจากร้อยละ 75.3 เป็นร้อยละ 69 ในปี 2023

เมื่อพิจารณาตลาดเงินฝากประจำโดยแบ่งตามวงเงิน (รูปที่ 5) พบว่าวงเงินฝากมูลค่าสูงมีการกระจุกตัวน้อยกว่า และมีแนวโน้มกระจุกตัวน้อยลง ตลาดเงินฝากมูลค่าเกิน 10 ล้าน มีค่า HHI ที่ 1200–1300 ขณะที่ตลาดเงินฝากประจำมูลค่าน้อยกว่า 1 ล้าน มีค่า HHI อยู่ที่ 1600–1700 ค่า HHI ที่ลดลงของตลาดเงินฝากมูลค่าสูงนั้น มาจากการที่ธนาคารพาณิชย์ขนาดกลางและเล็กได้สัดส่วนตลาดไปบ้าง อย่างไรก็ดี กลุ่มลูกค้าที่ได้ประโยชน์จากการแข่งขันที่มีแนวโน้มเพิ่มขึ้นมีจำนวนไม่มากนัก จำนวนบัญชีฝากประจำที่มีเงิน 10 ล้านขึ้นไปมีเพียง 47,171 บัญชี เทียบกับจำนวนบัญชีที่มีเงินน้อยกว่าหนึ่งล้านบาทซึ่งมีเกือบ ๆ 4 ล้านบัญชี

นอกจากนี้ หลักฐานจากหลายประเทศพบว่า อำนาจตลาดมีความสัมพันธ์กับพฤติกรรมการปรับอัตราดอกเบี้ยของธนาคารพาณิชย์ ซึ่งเราจะวิเคราะห์ประเด็นนี้ในส่วนถัดไป

ในส่วนนี้ เราจะวิเคราะห์ข้อมูลจากธนาคารพาณิชย์ไทยเท่านั้น ซึ่งสัดส่วนเงินฝากของธนาคารพาณิชย์ไทยคิดเป็นกว่าร้อยละ 99 ของปริมาณเงินฝากในระบบจากผู้ฝากคนไทย รูปที่ 6 แสดงอัตราดอกเบี้ยเฉลี่ย (ถ่วงน้ำหนักโดยมูลค่าเงินฝาก) ของธนาคารพาณิชย์ขนาดใหญ่ (สีส้ม) และธนาคารพาณิชย์อื่น ๆ (สีฟ้า) โดยสองรูปแรกเป็นอัตราดอกเบี้ยบัญชีออมทรัพย์ และสองรูปล่างเป็นบัญชีฝากประจำ เส้นสีเขียวแสดงอัตราดอกเบี้ยนโยบาย แถบสีแสดงค่าอัตราดอกเบี้ยที่เปอร์เซ็นไทล์ที่ 10 และ 90

ตั้งแต่ธันวาคม 2019 อัตราดอกเบี้ยนโยบายค่อย ๆ ปรับลดลงจากร้อยละ 1.25 เป็นร้อยละ 0.50 ในเดือนพฤษภาคม 2020 และอยู่ที่ร้อยละ 0.50 อย่างต่อเนื่อง จนเริ่มปรับขึ้นอีกครั้งในเดือนสิงหาคม 2022 และค่อย ๆ ปรับขึ้นจนเป็นร้อยละ 2 ณ พฤษภาคม 2023 (เดือนสุดท้ายที่คณะผู้วิจัยมีข้อมูล)

อัตราดอกเบี้ยของบัญชีออมทรัพย์ของธนาคารพาณิชย์ขนาดใหญ่นั้น มีการเคลื่อนไหวน้อยมาก ในช่วงอัตราดอกเบี้ยขาขึ้น อัตราดอกเบี้ยเฉลี่ยก็เพิ่มเพียงจากร้อยละ 0.35 เป็น 0.41 แต่ธนาคารใหญ่บางแห่งมีการปรับอัตราดอกเบี้ยของบัญชีออมทรัพย์บางประเภทให้สูงขึ้น ดูได้จากการที่ค่าเปอร์เซ็นไทล์ที่ 90 เพิ่มจาก 0.68 เป็น 0.9 สำหรับธนาคารขนาดกลางและขนาดเล็กนั้น ในช่วงปี 2019–2020 อัตราดอกเบี้ยบัญชีออมทรัพย์ค่อนข้างใกล้เคียงกับดอกเบี้ยนโยบาย อย่างไรก็ตาม ในช่วงดอกเบี้ยขาขึ้นธนาคารเหล่านี้ก็มีพฤติกรรมคล้ายธนาคารขนาดใหญ่ โดยอัตราดอกเบี้ยออมทรัพย์เฉลี่ยเพิ่มขึ้นจากเพียง 0.42 เป็น 0.46

สำหรับบัญชีเงินฝากประจำ อัตราดอกเบี้ยเฉลี่ยของบัญชีในธนาคารพาณิชย์ขนาดใหญ่อยู่ต่ำกว่าอัตราดอกเบี้ยเฉลี่ยของธนาคารพาณิชย์ขนาดกลางและเล็ก ในช่วงดอกเบี้ยขาขึ้น ธนาคารขนาดใหญ่ปรับดอกเบี้ยเงินฝากประจำขึ้นจากร้อยละ 0.5 เป็นร้อยละ 1 โดยเฉลี่ย ส่วนธนาคารอื่น ๆ ปรับจาก 1.00 เป็นร้อยละ 1.5 ค่าเปอร์เซ็นไทล์ที่ 10 และ 90 ของธนาคารขนาดใหญ่อยู่ที่ 0.65 และ 1.5 และของธนาคารอื่น ๆ อยู่ที่ 0.8 และ 2 เมื่อพฤษภาคม 2023 แสดงถึงว่า มีการปรับดอกเบี้ยของบัญชีบางประเภทแต่เป็นส่วนน้อยของมูลค่าเงินฝากทั้งหมด ทั้งนี้ การที่ธนาคารแต่ละแห่งให้ดอกเบี้ยต่างกันอาจจะมาจากคุณลักษณะอื่น ๆ ของบัญชีที่เราไม่ทราบจากข้อมูลชุดนี้ เช่น ระยะเวลาของเงินฝากประจำ ผลประโยชน์อื่น ๆ ที่ธนาคารเสนอให้กับลูกค้า

ตัวชี้วัดกำไรของธนาคารพาณิชย์อีกตัวหนึ่ง คือ ส่วนต่างระหว่างดอกเบี้ยนโยบายและดอกเบี้ยเงินฝาก (deposit spread) ในช่วงที่อัตราดอกเบี้ยนโยบายปรับเพิ่มขึ้น ธนาคารพาณิชย์มักปรับขึ้นอัตราดอกเบี้ยเงินฝากช้ากว่าและน้อยกว่า เพราะดอกเบี้ยเงินฝากที่สูงขึ้นเป็นต้นทุนของธนาคาร มีงานวิจัยพบว่า ธนาคารในตลาดที่มีการแข่งขันน้อยมักจะปรับดอกเบี้ยเงินฝากขึ้นน้อยกว่าอัตราดอกเบี้ยนโยบายส่งให้ spread สูงกว่าธนาคารในตลาดที่มีการแข่งขันมาก (Drechsler et al., 2017; Kho, 2024)

จากรูปที่ 6 deposit spread คือ ส่วนต่างระหว่างเส้นสีเขียวและเส้นทึบ ซึ่งเห็นได้ว่าในช่วงอัตราดอกเบี้ยขาขึ้น deposit spread กว้างขึ้นสำหรับบัญชีทุกประเภทและธนาคารทุกขนาด ขณะเดียวกันธนาคารที่มีสัดส่วนตลาดมากกว่าส่วนใหญ่มี deposit spread อยู่ในระดับสูงกว่า

รูปที่ 7 แสดง scatterplot ระหว่างสัดส่วนตลาดและ deposit spread โดยแต่ละจุดคือ ธนาคารแต่ละแห่ง และระดับ spread ของบัญชีออมทรัพย์ก็สูงกว่าระดับ spread ของบัญชีฝากประจำ ณ เดือนพฤษภาคม 2023 ซึ่งสอดคล้องกับค่า HHI ที่กล่าวถึงก่อนหน้านี้ว่าการแข่งขันในตลาดเงินฝากประจำมีแนวโน้มที่ดีกว่าตลาดเงินฝากออมทรัพย์

อย่างไรก็ตาม พฤติกรรมการตั้งอัตราดอกเบี้ยของธนาคารพาณิชย์ยังขึ้นกับปัจจัยอื่น ๆ อีกด้วย เช่น ความอ่อนไหวของผู้ฝากต่ออัตราดอกเบี้ย (deposit elasticity) และความต้องการเงินฝากของธนาคารพาณิชย์ (liquidity) หากลูกค้าส่วนใหญ่ใช้บัญชีเพื่อทำธุรกรรมเป็นหลัก ดอกเบี้ยไม่ได้มีผลต่อการตัดสินใจว่าจะฝากเงินกับธนาคารแห่งใด เพราะการย้ายบัญชีเงินฝากมีต้นทุนในการดำเนินการผูกเลขบัญชีใหม่กับนายจ้าง ภาครัฐ หรือลูกค้า ที่ทำธุรกรรมด้วยอยู่ นอกจากนี้ ในบริบทของไทย การที่ผู้ฝากส่วนใหญ่มียอดเงินในบัญชีต่ำ การย้ายบัญชีจึงไม่ได้ให้ผลตอบแทนที่คุ้มค่ามากนัก ในมุมสถานะทางการเงินของธนาคาร ธนาคารแห่งประเทศไทยรายงานว่าอีกหนึ่งปัจจัยที่ทำให้ธนาคารพาณิชย์ไม่ปรับดอกเบี้ยขึ้นมากนักเทียบกับช่วงอัตราดอกเบี้ยนโยบายขาขึ้นในช่วงปี 2000 คือ การที่ธนาคารพาณิชย์มี liquidity ค่อนข้างสูง ค่าสัดส่วนสินเชื่อต่อเงินฝาก (loan-to-deposit ratio) ณ เดือนมีนาคม 2023 อยู่ในระดับต่ำที่สุดตั้งแต่ปี 2016 เป็นต้นมา

แม้ในปัจจุบันคนไทยเกือบทั้งหมดสามารถเข้าถึงบริการเงินฝากได้แล้ว เพียงแต่การ “มีบัญชี” เงินฝากนั้นไม่ได้แปลว่า “มีเงินออม” เสมอไป ผู้ฝากส่วนใหญ่ถือเพียงบัญชีออมทรัพย์ที่มียอดเงินไม่สูง เงินฝากจำนวนมากยังกระจุกตัวอยู่ในผู้ฝากส่วนน้อย การขยายตัวของเงินฝากในช่วงหลังน่าสะท้อนบทบาทของบัญชีเงินฝากในฐานะบัญชีเพื่อธุรกรรมมากกว่าการออม ขณะเดียวกันตลาดเงินฝากยังมีการแข่งขันด้านราคาค่อนข้างจำกัดสำหรับผู้ฝากเงินทั่วไป ทำให้แรงจูงใจในการออมผ่านระบบธนาคารยังไม่สูงนัก และจำกัดประสิทธิภาพของการส่งผ่านนโยบายการเงินผ่านตลาดเงินฝาก

ข้อค้นพบข้างต้นนำไปสู่ข้อเสนอเชิงนโยบายใน 3 มิติ ได้แก่

1. ส่งเสริมการแข่งขันและความหลากหลายของผลิตภัณฑ์เงินฝาก เพื่อให้ผู้บริโภคมีทางเลือกมากขึ้น โดยมีทั้งผลิตภัณฑ์ที่ตอบวัตถุประสงค์การออมแบบดั้งเดิมและวัตถุประสงค์บัญชีธุรกรรม
2. ลดต้นทุนในการย้ายบัญชีหรือเปลี่ยนผู้ให้บริการ (switching costs) โดยทำให้การปิด เปลี่ยน หรือย้ายบัญชีที่ผูกกับบริการต่าง ๆ ทำได้สะดวกขึ้น เพื่อเพิ่มอำนาจต่อรองของผู้ฝากเงิน
3. ยกระดับความโปร่งใสของข้อมูล ผ่านการเปิดเผยข้อมูลที่เปรียบเทียบได้ง่าย เช่น อัตราดอกเบี้ย ค่าธรรมเนียม รวมถึงคุณภาพของบริการที่เกี่ยวข้องกับการทำธุรกรรม เช่น ความเสถียรและความปลอดภัยของ mobile banking เพื่อช่วยให้ผู้บริโภคตัดสินใจได้ดีขึ้น