แรงงานนอกระบบไทยหลังโควิด 19: งานที่เปลี่ยนไปกับโจทย์ใหม่ของการคุ้มครองแรงงาน

แรงงานนอกระบบเป็นส่วนหนึ่งของตลาดแรงงานไทยมาอย่างยาวนาน และยังคงเป็นรูปแบบการทำงานของแรงงานส่วนใหญ่ของประเทศ แม้ว่าเศรษฐกิจและตลาดแรงงานจะทยอยฟื้นตัวจากวิกฤตโควิด 19 และกิจกรรมทางเศรษฐกิจเริ่มกลับเข้าสู่ภาวะปกติ แต่คำถามที่น่าสนใจคือ เมื่อเศรษฐกิจฟื้นตัวแล้ว “งาน” ของคนไทยกลับมาเหมือนเดิมจริงหรือไม่

บทความนี้ชวนสำรวจคำถามดังกล่าวผ่านมุมมองของ “แรงงานนอกระบบ” ซึ่งไม่ได้หายไปพร้อมกับวิกฤตโควิด 19 แต่กำลังเปลี่ยนรูปและมีรูปแบบการทำงานหลากหลายมากขึ้น การเปลี่ยนแปลงนี้นำมาทั้งโอกาสและความท้าทาย แม้ความยืดหยุ่นในการทำงานและความก้าวหน้าทางเทคโนโลยีจะช่วยเปิดโอกาสในการประกอบอาชีพและสร้างรายได้ แต่ก็มาพร้อมกับความเสี่ยงและแรงงานแต่ละกลุ่มอาจไม่สามารถเข้าถึงโอกาสนี้อย่างเท่าเทียมกัน นำไปสู่คำถามสำคัญที่ว่า เมื่อรูปแบบการทำงานมีความหลากหลายมากขึ้น ระบบสวัสดิการและการคุ้มครองแรงงานไทยควรปรับอย่างไรให้สอดคล้องกับความต้องการและความเสี่ยงที่แตกต่างกันของแรงงาน

แม้ว่าสัดส่วนแรงงานนอกระบบจะลดลงหลังวิกฤตโควิด 19 แต่แรงงานนอกระบบยังคงเป็นแรงงานส่วนใหญ่ของไทย งานศึกษาของ Paweenawat & Vechbanyongratana (2026) วิเคราะห์การเปลี่ยนแปลงของการจ้างงานแรงงานนอกระบบ¹ ในประเทศไทยโดยใช้ข้อมูลการสำรวจแรงงานนอกระบบ (informal employment survey) ของสำนักงานสถิติแห่งชาติ ระหว่างปี 2019–2024 พบว่า ก่อนเกิดวิกฤตโควิด 19 ในปี 2019 แรงงานนอกระบบคิดเป็นร้อยละ 69.7 ของการจ้างงานทั้งหมด ก่อนจะลดลงเหลือร้อยละ 65.4 ในปี 2024 แม้สัดส่วนดังกล่าวจะปรับลดลงภายหลังวิกฤตโควิด 19 แต่แรงงานเกือบสองในสามของประเทศยังคงทำงานนอกระบบ ชี้ให้เห็นว่าการจ้างงานนอกระบบไม่ได้เป็นเพียงปรากฏการณ์ชั่วคราว แต่เป็นองค์ประกอบสำคัญของโครงสร้างตลาดแรงงานไทย

ทั้งนี้ แรงงานนอกระบบไม่ได้จำกัดอยู่เพียงอาชีพดั้งเดิม เช่น เกษตรกรหรือผู้ค้าหาบเร่แผงลอย แต่ยังอาจรวมถึงแรงงานรูปแบบใหม่ เช่น ผู้ประกอบอาชีพอิสระ ผู้ทำงานผ่านแพลตฟอร์มดิจิทัล และผู้ผลิตเนื้อหาออนไลน์ โดยการจัดว่าแรงงานเหล่านี้อยู่ในหรือนอกระบบขึ้นอยู่กับสถานะการจ้างงาน ลักษณะการประกอบกิจการ และความคุ้มครองทางสังคมจากการทำงาน ไม่ใช่ประเภทอาชีพเพียงอย่างเดียว

งานศึกษาของ Paweenawat & Vechbanyongratana (2026) ให้ความสำคัญกับแรงงาน 5 กลุ่มอาชีพ ได้แก่ ลูกจ้างทำงานบ้าน ผู้รับงานไปทำที่บ้าน ผู้ค้าในตลาด คนขับรถจักรยานยนต์ และผู้ค้าหาบเร่แผงลอย ซึ่งในปี 2024 แรงงานทั้ง 5 กลุ่มนี้รวมกันคิดเป็นประมาณร้อยละ 18 ของการจ้างงานทั้งหมดของประเทศ โดยสัดส่วนดังกล่าวเพิ่มขึ้นเป็นร้อยละ 22–23 ในเขตเมืองและในกรุงเทพฯ แรงงานในกลุ่มเหล่านี้มีสัดส่วนการจ้างงานนอกระบบสูงถึงร้อยละ 83–100

อย่างไรก็ตาม งานศึกษาพบว่า องค์ประกอบของแรงงานนอกระบบแตกต่างกันตามพื้นที่และกิจกรรมทางเศรษฐกิจ โดยในระดับประเทศ แรงงานนอกระบบเกือบครึ่งหนึ่งอยู่ในภาคเกษตร ป่าไม้ และประมง ขณะที่ในพื้นที่กรุงเทพมหานคร แรงงานนอกระบบมากกว่าร้อยละ 80 อยู่ในภาคการค้าและบริการ โดยเฉพาะภาคบริการซึ่งมีสัดส่วนถึงร้อยละ 54 ความแตกต่างนี้สะท้อนให้เห็นถึงความหลากหลายของแรงงานนอกระบบ ทั้งในด้านลักษณะงาน ความเสี่ยง และความต้องการด้านการคุ้มครอง ซึ่งอาจแตกต่างกันตามอาชีพและพื้นที่

ในช่วงวิกฤตโควิด ระหว่างปี 2019–2021 จำนวนงานนอกระบบทั่วประเทศลดลงประมาณ 1.15 ล้านงาน โดยเป็นการลดในกรุงเทพมหานครประมาณ 114,000 งาน และในเขตเมืองอื่น ๆ ประมาณ 590,000 งาน การหดตัวนี้ส่วนหนึ่งอาจเป็นผลกระทบจากมาตรการจำกัดการเดินทางและการปิดสถานที่ในช่วงวิกฤตโควิด 19 ซึ่งทำให้งานนอกระบบหลายประเภทที่ต้องอาศัยการเดินทาง การพบปะลูกค้า การค้าขายในตลาด และการใช้พื้นที่สาธารณะ ต้องหยุดลง (Paweenawat & Vechbanyongratana, 2026)

นอกจากนี้ ผลกระทบของวิกฤตโควิด 19 ยังแตกต่างกันตามลักษณะของแรงงานและประเภทของงานที่ทำ Paweenawat & Liao (2024) ซึ่งศึกษาตลาดแรงงานไทยในช่วงปี 2018–2021 พบว่า แรงงานในภาคที่มีความเสี่ยงสูง ผู้ที่ไม่สามารถทำงานจากที่บ้านได้ แรงงานที่มีการศึกษาน้อย และแรงงานผู้หญิงได้รับผลกระทบจากวิกฤตโควิด 19 สูงกว่ากลุ่มอื่น ขณะเดียวกัน การมีบุตรยังสัมพันธ์กับค่าจ้างที่ลดลง โดยความสัมพันธ์ดังกล่าวเด่นชัดกว่าในกลุ่มแรงงานผู้หญิง สะท้อนว่าลักษณะของงานและความยืดหยุ่นในการทำงานมีบทบาทต่อความสามารถของแรงงานในการรับมือกับวิกฤต

วิกฤตโควิด 19 ไม่ได้ส่งผลให้การจ้างงานนอกระบบหดตัวลงในทุกอาชีพ เมื่อพิจารณาการเปลี่ยนแปลงของการจ้างงานในแต่ละอาชีพระหว่างปี 2019–2024 พบว่า จำนวนคนขับรถจักรยานยนต์เพิ่มขึ้นถึงร้อยละ 48.7 สอดคล้องกับการขยายตัวของบริการจัดส่งและการทำงานผ่านแพลตฟอร์ม ขณะที่ลูกจ้างทำงานบ้านและผู้ค้าในตลาดก็มีจำนวนเพิ่มขึ้นเช่นกัน ในทางตรงกันข้าม ผู้รับงานไปทำที่บ้านและผู้ค้าหาบเร่แผงลอยกลับมีจำนวนลดลง (รูปที่ 1) ความแตกต่างเหล่านี้ชี้ให้เห็นว่า แม้สัดส่วนแรงงานนอกระบบโดยรวมจะลดลง แต่การจ้างงานในแต่ละอาชีพกลับเปลี่ยนแปลงไปในทิศทางที่แตกต่างกัน (Paweenawat & Vechbanyongratana, 2026)

เหตุผลของการทำงานนอกระบบอาจแตกต่างกันระหว่างแรงงานแต่ละกลุ่ม กลุ่มแรกคือแรงงานที่มีข้อจำกัดในการเข้าถึงงานในระบบ เช่น ข้อจำกัดด้านทักษะ การศึกษา หรือโอกาสในการจ้างงาน กลุ่มที่สองคือแรงงานที่ให้ความสำคัญกับความเป็นอิสระและความยืดหยุ่นในการทำงาน และมองว่าประโยชน์จากการเข้าสู่งานในระบบไม่คุ้มกับต้นทุนและข้อจำกัดที่เพิ่มขึ้น ขณะที่แรงงานบางกลุ่มอาจมีทั้งความต้องการและข้อจำกัดควบคู่กัน เช่น แรงงานหญิงบางส่วนอาจทำงานนอกระบบเพื่อให้สามารถดูแลบุตรหรือสมาชิกในครัวเรือนควบคู่กับการหารายได้ ซึ่ง Paweenawat (2023) ระบุว่า งานนอกระบบให้ความยืดหยุ่นที่เหมาะสมกับภาระการดูแลครอบครัวของผู้หญิง อย่างไรก็ตาม ความยืดหยุ่นดังกล่าวอาจสะท้อนข้อจำกัดในการเข้าถึงงานในระบบที่มีความมั่นคงและมีเวลาทำงานสอดคล้องกับความรับผิดชอบในครัวเรือน

ข้อสังเกตสำคัญอีกประการหนึ่งเกี่ยวกับแรงงานภายหลังวิกฤตโควิด 19 คือ แรงงานส่วนใหญ่ไม่ได้มีสถานะเป็น “ลูกจ้าง” ตามรูปแบบการจ้างงานแบบดั้งเดิม โดยใน 4 จาก 5 กลุ่มอาชีพที่ศึกษา ได้แก่ ผู้รับงานไปทำที่บ้าน ผู้ค้าในตลาด คนขับรถจักรยานยนต์ และผู้ค้าหาบเร่แผงลอย ประกอบอาชีพอิสระโดยไม่มีลูกจ้าง (own-account workers) คิดเป็นสัดส่วนประมาณร้อยละ 65–82 ของแรงงานแต่ละกลุ่มในปี 2024 ขณะที่ลูกจ้างทำงานบ้านมีลักษณะแตกต่างออกไป โดยประมาณร้อยละ 95 มีสถานะเป็นลูกจ้าง (Paweenawat & Vechbanyongratana, 2026)

การประกอบอาชีพอิสระมีข้อดี คือ ความยืดหยุ่นและอิสระในการจัดการงาน โดยแรงงานสามารถกำหนดเวลาทำงานและปรับรูปแบบการทำงานให้สอดคล้องกับการดำเนินชีวิตและภาระความรับผิดชอบอื่น ๆ ได้มากกว่างานที่มีเวลาและสถานที่ทำงานที่แน่นอน ความยืดหยุ่นดังกล่าวไม่ได้ให้เพียงความสะดวกเท่านั้น แต่ยังให้ผลตอบแทนที่ดีอีกด้วย งานศึกษาของ Paweenawat & Liao (2024) พบว่า ความยืดหยุ่นของอาชีพ (occupational flexibility) มีความสัมพันธ์เชิงบวกกับค่าจ้าง โดยอาชีพที่มีความยืดหยุ่นมากมีแนวโน้มที่จะได้รับค่าจ้างสูง

ความยืดหยุ่นในการทำงานไม่ได้หมายความว่าแรงงานจะมีชั่วโมงการทำงานน้อยลงเสมอไป งานศึกษาของ Paweenawat & Vechbanyongratana (2026) พบว่า ในปี 2024 แรงงานในกรุงเทพมหานคร ส่วนใหญ่ ทำงานอย่างน้อย 40 ชั่วโมงต่อสัปดาห์ สะท้อนว่า แม้แรงงานบางกลุ่มจะมีอิสระในการจัดสรรเวลาทำงานมากขึ้น แต่ยังคงมีชั่วโมงการทำงานอยู่ในระดับสูง อย่างไรก็ดี รายได้ต่อชั่วโมงยังแตกต่างกันอย่างมากระหว่างกลุ่มอาชีพ โดยลูกจ้างทำงานบ้านมีรายได้เฉลี่ยเพียง 49.6 บาทต่อชั่วโมง และคนขับรถจักรยานยนต์มีรายได้เฉลี่ย 76.7 บาทต่อชั่วโมง ซึ่งต่ำกว่าค่าเฉลี่ยของแรงงานทั่วประเทศที่ 87.3 บาทต่อชั่วโมง ขณะที่ผู้รับงานไปทำที่บ้าน ผู้ค้าในตลาด และผู้ค้าหาบเร่แผงลอยกลับมีรายได้เฉลี่ยสูงกว่า 110 บาทต่อชั่วโมง (รูปที่ 2) ซึ่งสูงกว่าค่าเฉลี่ยของแรงงานทั่วประเทศ แสดงให้เห็นว่าการทำงานนอกระบบไม่ได้หมายถึงการมีรายได้ต่ำเสมอไปแต่ขึ้นอยู่กับประเภทของงานด้วย

อย่างไรก็ตาม รายได้ต่อชั่วโมงที่สูงไม่ได้หมายถึงความมั่นคงทางเศรษฐกิจที่สูงตามไปด้วย เนื่องจากตัวเลขดังกล่าวยังไม่สะท้อนความผันผวนของรายได้และต้นทุนในการประกอบอาชีพ แม้ผู้ประกอบอาชีพอิสระจะมีความยืดหยุ่นในการกำหนดเวลาทำงาน แต่ก็ไม่สามารถควบคุมจำนวนลูกค้า ราคา ความต้องการของตลาด หรือเงื่อนไขของผู้ว่าจ้างและแพลตฟอร์มได้ทั้งหมด ความยืดหยุ่นจึงอาจมาพร้อมกับภาระในการรับความเสี่ยงทางเศรษฐกิจที่มากขึ้น โดยเฉพาะเมื่อแรงงานอาจไม่มีสิทธิในการลาป่วยหรือขาดความคุ้มครองเมื่อเกิดเหตุไม่คาดคิด

ความปลอดภัยในการทำงานเป็นอีกหนึ่งมิติที่สะท้อนความเสี่ยงดังกล่าว งานศึกษาของ Paweenawat & Vechbanyongratana (2026) พบว่า แรงงานในกรุงเทพมหานครประมาณร้อยละ 5.1 ต้องประสบกับสภาพการทำงานที่ไม่ปลอดภัย สัดส่วนนี้เพิ่มขึ้นเป็นร้อยละ 7.7 ในกลุ่มคนขับรถจักรยานยนต์ และสูงถึงร้อยละ 12.2 ในกลุ่มผู้หญิงที่ขับรถจักรยานยนต์ โดยงานศึกษาของ Paweenawat (2023) ระบุว่า แรงงานนอกระบบส่วนใหญ่ประกอบอาชีพที่ใช้ทักษะระดับต่ำถึงปานกลาง ซึ่งมักมากับสภาพการทำงานที่ไม่ปลอดภัยและการมีชั่วโมงการทำงานที่ยาวนาน นอกจากนี้ การรวมกลุ่มเพื่อเจรจาต่อรองให้แรงงานมีสภาพการทำงานดีขึ้นก็เป็นไปได้ยากจากการกระจายตัวของแรงงานในพื้นที่ต่าง ๆ

ความยืดหยุ่นของงานนอกระบบเป็นปัจจัยสำคัญที่ช่วยให้ผู้หญิงสามารถทำงานหารายได้ควบคู่กับภาระการดูแลครอบครัว Paweenawat (2023) พบว่า สัดส่วนผู้หญิงที่ทำงานนอกระบบเพิ่มขึ้นตามอายุ จากประมาณร้อยละ 30 ในกลุ่มอายุ 15–24 ปี เป็นเกือบร้อยละ 50 ในกลุ่มอายุ 45–54 ปี ซึ่งอาจสะท้อนว่างานนอกระบบเป็นทางเลือกสำหรับผู้หญิงที่ต้องการจัดสรรเวลาระหว่างการทำงานและความรับผิดชอบในครอบครัว อย่างไรก็ตาม ความยืดหยุ่นในการทำงานที่มากขึ้นไม่ได้หมายความว่าผู้หญิงจะมีโอกาสทางเศรษฐกิจที่เท่าเทียมกับผู้ชายมากขึ้นเสมอไป โดยในช่วงปี 2017–2021 ช่องว่างค่าจ้างระหว่างชายและหญิง (gender wage gap) ในกลุ่มแรงงานวัยทำงานหลักอยู่ที่ประมาณร้อยละ 4 สำหรับแรงงานในระบบ แต่สูงถึงร้อยละ 10 สำหรับแรงงานนอกระบบ

การมีบุตรสัมพันธ์กับการได้ค่าจ้างที่ลดลงโดยเฉพาะสำหรับแรงงานหญิง การที่แรงงานผู้หญิงมีบุตรมีความสัมพันธ์กับการได้รับค่าจ้างที่ลดลง นอกจากนี้ Paweenawat & Liao (2024) พบว่า การมีบุตรอายุต่ำกว่า 15 ปีมีความสัมพันธ์กับค่าจ้างที่ลดลง โดยความสัมพันธ์ดังกล่าวเด่นชัดกว่าในกลุ่มผู้หญิง โดยเฉพาะผู้ที่มีบุตรเล็ก ในช่วงวิกฤตโควิด 19 แรงงานที่มีบุตรยังลดชั่วโมงทำงานมากกว่าผู้ที่ไม่มีบุตร และการลดลงของชั่วโมงการทำงานในกลุ่มแม่ยังสูงกว่ากลุ่มพ่ออีกด้วย ทำให้เห็นว่า ภาระการดูแลครอบครัวไม่เพียงมีส่วนในการกำหนดรูปแบบการทำงาน แต่ยังมีความสัมพันธ์กับชั่วโมงทำงานและรายได้ของผู้หญิงด้วย การทำงานนอกระบบจึงอาจสะท้อนทั้งทางเลือกและข้อจำกัดในเวลาเดียวกัน แม้งานที่มีความยืดหยุ่นจะช่วยให้ผู้หญิงสามารถทำงานหารายได้ควบคู่กับภาระครอบครัวได้ แต่ความจำเป็นในการเลือกงานที่จัดสรรเวลาได้อาจเกิดจากการที่งานในระบบหรือบริการดูแลเด็กยังไม่สอดคล้องกับความรับผิดชอบในครัวเรือน ความยืดหยุ่นเพียงอย่างเดียวจึงอาจไม่เพียงพอที่จะลดความเหลื่อมล้ำทางเศรษฐกิจที่แรงงานผู้หญิงไทยประสบอยู่

การขยายตัวของเทคโนโลยีดิจิทัลและการค้าขายออนไลน์เปิดโอกาสให้แรงงานสามารถประกอบอาชีพได้อย่างยืดหยุ่นมากขึ้น ทั้งในด้านเวลาและสถานที่ อย่างไรก็ตาม การเข้าถึงเทคโนโลยีไม่ได้หมายความว่าทุกคนจะสามารถใช้ประโยชน์จากเทคโนโลยีเพื่อสร้างรายได้ได้อย่างเท่าเทียมกัน งานศึกษาของ Paweenawat (2023) พบว่า ผู้หญิงที่ทำงานในระบบมีสัดส่วนการใช้อินเทอร์เน็ตสูงถึงร้อยละ 88.8 เทียบกับร้อยละ 69.0 ในกลุ่มผู้หญิงที่ทำงานนอกระบบ นอกจากนี้ สัดส่วนการใช้อินเทอร์เน็ตของแรงงานหญิงนอกระบบยังลดลงอย่างชัดเจนตามอายุที่เพิ่มขึ้น บ่งชี้ว่า การเข้าถึงเทคโนโลยีอาจเป็นข้อจำกัดสำคัญต่อการใช้ประโยชน์จากโอกาสทางเศรษฐกิจรูปแบบใหม่ โดยเฉพาะในกลุ่มแรงงานหญิงนอกระบบที่มีอายุมาก

การเข้าถึงอินเทอร์เน็ตเพียงอย่างเดียวอาจไม่เพียงพอที่จะทำให้แรงงานได้รับประโยชน์จากเศรษฐกิจดิจิทัลอย่างเต็มที่ งานศึกษาของ Liao & Paweenawat (2025) พบว่า ระดับการศึกษาและความพร้อมด้านเทคโนโลยีมีความสัมพันธ์กับโอกาสในการประกอบธุรกิจออนไลน์ของผู้หญิง โดยผู้หญิงที่จบการศึกษาระดับมหาวิทยาลัยมีความน่าจะเป็นในการประกอบธุรกิจออนไลน์สูงกว่าผู้ที่จบระดับประถมศึกษา ขณะที่การมีอุปกรณ์ดิจิทัลและการใช้คอมพิวเตอร์ก็สัมพันธ์กับโอกาสที่สูงขึ้นเช่นกัน ในทางกลับกัน ผู้หญิงที่ว่างงานหรือมีบุตรมากกว่ามีแนวโน้มที่จะประกอบธุรกิจออนไลน์น้อยกว่า (รูปที่ 3) ดังนั้น แม้เศรษฐกิจดิจิทัลจะเปิดโอกาสใหม่ในการประกอบอาชีพและสร้างรายได้ แต่การใช้ประโยชน์จากโอกาสดังกล่าวยังขึ้นอยู่กับระดับการศึกษา ทักษะและความพร้อมด้านเทคโนโลยี ตลอดจนข้อจำกัดด้านภาระครอบครัวของแรงงานแต่ละกลุ่มด้วย

การเปลี่ยนแปลงของตลาดแรงงานไทยหลังวิกฤตโควิด 19 ชี้ให้เห็นว่า ความท้าทายของแรงงานนอกระบบไม่ได้อยู่เพียงที่จำนวนหรือสัดส่วนการจ้างงาน แต่ยังรวมถึงรูปแบบของงานที่เปลี่ยนไป แม้งานบางประเภทจะหดตัว แต่งานบางประเภทกลับขยายตัวอย่างรวดเร็ว ขณะเดียวกัน ความยืดหยุ่นของงานนอกระบบก็อาจมาพร้อมกับความเปราะบาง ทั้งรายได้ที่ไม่แน่นอน ชั่วโมงทำงานที่ยาวนาน ข้อจำกัดด้านอำนาจต่อรอง และความเสี่ยงด้านสุขภาพและความปลอดภัย ความหลากหลายดังกล่าวทำให้การออกแบบระบบสวัสดิการและการคุ้มครองแรงงานนอกระบบไม่สามารถใช้แนวทางเดียวกันกับทุกกลุ่มได้ แต่ควรคำนึงถึงความแตกต่างด้านอาชีพ พื้นที่ สถานะการทำงาน และข้อจำกัดในการประกอบอาชีพ

แรงงานทุกคนควรเข้าถึงหลักประกันพื้นฐานได้อย่างต่อเนื่อง ขณะที่ความคุ้มครองเพิ่มเติมควรสอดคล้องกับความเสี่ยงและความต้องการเฉพาะของแต่ละกลุ่ม ดังนี้

• คนขับรถจักรยานยนต์และแรงงานแพลตฟอร์ม โอกาสในการสร้างรายได้มาพร้อมกับความเสี่ยงด้านอุบัติเหตุ ความผันผวนของรายได้ และข้อจำกัดด้านอำนาจต่อรองกับผู้ประกอบการแพลตฟอร์ม นโยบายจึงควรให้ความสำคัญกับการขยายความคุ้มครองอุบัติเหตุจากการทำงาน การชดเชยรายได้ระหว่างหยุดงานจากการบาดเจ็บและการสร้างกลไกให้ผู้ประกอบการแพลตฟอร์มมีส่วนร่วมรับผิดชอบต่อความเสี่ยงจากการทำงาน
• ลูกจ้างทำงานบ้าน ยังเผชิญข้อจำกัดด้านรายได้และความคุ้มครอง นโยบายควรมุ่งยกระดับสิทธิขั้นพื้นฐาน เช่น ค่าตอบแทนและเงื่อนไขการจ้างงานที่ชัดเจน สิทธิในการพักผ่อนและลาป่วย รวมถึงการเข้าถึงประกันสังคมที่เหมาะสมกับลักษณะการจ้างงาน
• ผู้ค้าในตลาดและผู้ค้าหาบเร่แผงลอย แม้จะมีรายได้ต่อชั่วโมงค่อนข้างสูง แต่ก็ประสบกับความไม่แน่นอนของรายได้ ต้นทุนและข้อจำกัดด้านพื้นที่ค้าขาย นโยบายจึงควรปรับระบบเงินสมทบให้ยืดหยุ่นตามรายได้และลดอุปสรรคในการใช้พื้นที่ประกอบอาชีพ
• ผู้รับงานไปทำที่บ้าน ซึ่งมีความไม่แน่นอนของปริมาณงานและข้อจำกัดด้านอำนาจต่อรองกับผู้ว่าจ้าง นโยบายควรมุ่งส่งเสริมความโปร่งใสของเงื่อนไขการรับงานและค่าตอบแทน พัฒนาช่องทางร้องเรียนและกลไกการรวมกลุ่ม รวมถึงส่งเสริมการพัฒนาทักษะด้านการบริหารธุรกิจ การตลาด การจัดการการเงิน การเข้าถึงแหล่งทุนเพื่อเพิ่มศักยภาพและความมั่นคงในการประกอบอาชีพ

นอกจากความแตกต่างด้านอาชีพแล้ว การออกแบบระบบสวัสดิการและการคุ้มครองยังควรคำนึงถึงเพศและช่วงชีวิต โดยเฉพาะแรงงานหญิงที่ต้องทำงานหารายได้ควบคู่กับภาระการดูแลครอบครัว แม้ความยืดหยุ่นของงานนอกระบบจะช่วยให้ผู้หญิงสามารถทำงานควบคู่กับความรับผิดชอบในครอบครัวได้ แต่การเข้าถึงบริการดูแลเด็ก สิทธิประโยชน์ระหว่างตั้งครรภ์และลาคลอด รวมถึงหลักประกันรายได้ในช่วงที่ไม่สามารถทำงานได้ ก็มีความสำคัญเช่นเดียวกัน

แม้การขยายตัวของเศรษฐกิจดิจิทัลจะเปิดช่องทางใหม่ในการประกอบอาชีพและสร้างรายได้ แต่การใช้ประโยชน์จากโอกาสเหล่านี้ยังขึ้นอยู่กับระดับการศึกษา ทักษะ และความพร้อมด้านเทคโนโลยี การส่งเสริมทักษะดิจิทัลและการเข้าถึงอุปกรณ์ที่จำเป็นจึงเป็นอีกแนวทางหนึ่งที่จะช่วยให้แรงงานนอกระบบได้รับประโยชน์จากโอกาสทางเศรษฐกิจรูปแบบใหม่อย่างทั่วถึงมากขึ้น

ท้ายที่สุด เมื่อแรงงานเกือบสองในสามของประเทศยังคงทำงานนอกระบบ การผลักดันให้แรงงานเข้าสู่การจ้างงานในระบบแบบเดิมอาจไม่ใช่เป้าหมายเพียงอย่างเดียวของนโยบายแรงงาน สิ่งสำคัญคือการออกแบบระบบสวัสดิการและการคุ้มครองให้สอดคล้องกับความเป็นจริงของการทำงานที่หลากหลาย โดยมุ่งยกระดับคุณภาพชีวิตและความมั่นคงทางเศรษฐกิจของแรงงาน ทั้งในด้านรายได้ ความปลอดภัยในการทำงาน สิทธิและอำนาจต่อรอง ตลอดจนการเข้าถึงความคุ้มครองอย่างต่อเนื่องแม้รูปแบบการทำงานจะเปลี่ยนแปลงไป